Şöyle bir şans tanınsa… Yirmi yıllık bir zaman dilimiyle sınırlı olmak kaydıyla geriye doğru yolculuk etme şansına sahip olsanız, ekonomi açısından hangi yıla gitmek isterdiniz?
Tercihte bulunma ölçüsü yalnızca ekonomi; yoksa sağlık başta olmak üzere bir dizi gerekçeyle yıl tercihinde bulunulabilir ama ölçü tek, o da ekonomi.
Türkiye’de ekonomi denilince insanların aklına yaz tatilinde hangi ülkeye gideceği ya da arabasını hangi modelle değiştireceği gelecek değil ya… Akla gelenler belli; geçim zorluğu, enflasyon ve yakın zamanda yaşanan belli mal ve hizmetlerdeki zamlar. Türk halkının ekonomiye bakışı ne yazık ki böylesine sınırlandırılmış durumda.
Hani Merkez Bankası hanehalkı beklenti anketinde vatandaşı bilgilendirerek soru yöneltiyor ya ve buna da “bilgi tedavisi” adını verdi ya, ben kendimi vatandaşı “tedavi etmek” şeklinde konumlandıramayacağım için “bilgilendirme” ile yetinip şu hatırlatmada bulundum:
● ABD ve İsrail’in saldırısıyla başlayan savaş yüzünden tırmanan akaryakıt fiyatlarını dikkate alarak hangi tarihte olmak isterdiniz?
Bu soruya karşı soruyla şu şekilde yanıt verenler olur mu bilmem:
● "Akaryakıt fiyatları hangi yıl daha düşüktü ki?"
Bir dönemin fiyatı bugünün zammı
● En yakın zamanı söyleyeyim. Örneğin 2018-2021 döneminde benzinin litresi 6 lira ile 8 lira arasında, motorinin litresi 6 lira ile 7,5 lira arasında bulunuyordu.
● Tam anlayamadım, zamlar mı bu düzeydeydi yani?
● Yok yok, yıl ortalamasındaki fiyat bu kadardı. Yani o yıllardaki fiyat, şimdi tek seferde yapılan zam kadardı.
Vatandaş herhalde şaka yaptığım düşüncesine kapılmış olmalı ki kuşkuyla baktı:
● Fiyatların o yıllarda bu düzeyde olduğundan emin misiniz?
● Elbette, bu fiyatlar TÜİK’in web sayfasında yer alan ve TÜFE hesaplamasında kullanılan fiyatlar.
● Akaryakıt fiyatları o yıllarda böyleyse önceki yıllarda çok daha düşük olmalı.
● Evet haklısınız, geçmişte çok daha aşağıdaydı fiyatlar, birkaç örnek vermemi ister misiniz?
● Çok iyi olur, lütfen.
● Tabii ki, bakın bu çalışma için 2005’e kadar olan fiyatları çıkardık, örneğin 2005 yılında benzin 2,54, motorin 1,95 liraymış. Zaten litre fiyatı benzinde 5 lirayı ancak 2017’de, motorinde ise 2018’de aşmış.
“2020 öncesi olsun da…”
Vatandaş fiyatları duydukça iyice şaşırdı. Artık şaka yapmadığım konusunda da ikna olmuştu.
“Merak ettim, özellikle tercih ettiğiniz bir yıl ya da yıllar olur muydu” diye sordum.
“2020 ve öncesi olsun da hangi yıl olursa olsun” diye yanıt verdi ve devam etti: “Siz Bektaşi hikayesini bilirsiniz değil mi. Hani şu tattığı şarabı gönderip getirilen yenisini tatma gereği bile duymamış ya, ‘Bundan kötüsü olamaz’ diye, benimki de o hesap işte, 2020 öncesine döneyim de hangi yıl olursa olsun, şimdikinden daha kötü olamaz ya…”
● Peki tercihinizi 2020 öncesi herhangi bir yıl olarak kaydediyorum.
● Olur olur, teşekkür ederim.
“Peki neden bu durumdayız?”
Çalışmayı ben yapıyor, soruları ben soruyordum ama bu kez akaryakıt fiyatları öylesine bir şaşkınlığa yol açmıştı ki vatandaş bana soru sormaya başladı:
● Peki ne oldu da 2021’den sonra akaryakıt fiyatları böylesine tırmandı gitti, ben o dönemi unutmuş olmalıyım.
Vatandaş o dönemde olan biteni gerçekten unutmuş muydu, unutmuş gibi mi görünmek istiyordu ya da bazı yalın gerçekleri tekrar duyma arzusunda mıydı, emin olamadım.
● Türkiye ekonomisinde 2021’in eylülünde çok önemli bir dönüşüme imza atıldı, herhalde ne yapıldığını biliyorsunuz.
● Doğrusu pek bilmiyorum.
● Peki anlatayım. Önce sizi biraz daha bilgilendirmek için bazı grafikler göstermek istiyorum. Bakın dört grafikte de bir kırılma yılı var; 2021 sonrasında dolar ve akaryakıt fiyatları tırmanıp gitmiş. 2021 sonbaharında ne yapıldığını biraz olsun hatırladınız mı şimdi; hani kur artmıştı ve kur korumalı mevduat uygulamasına geçilmişti?
● Bir faiz kararı alınmıştı diye hatırladım şimdi.
● Evet, bir faiz kararı alındı ve tam tersi yapılıp artırılması, en azından sabit tutulması gerekirken Eylül 2021’de faiz indirildi ve bu indirim devam etti, tek seferlik de olmadı. Faiz indirilince kur patladı, kur patlayınca Türkiye aynı fiyata aldığı hem petrolü TL karşılığı olarak çok daha pahalıya mal etmeye başladı, bu da akaryakıt fiyatlarını tırmandırdı.
● Evet, enflasyon da çok hızlanmıştı.
● Bakın bilgilenmek işe yarıyor. Evet enflasyon da çok hızlandı; kur artışı enflasyona yol açtı, enflasyon kuru yukarı çekmeyi gerektirdi, zincirleme bir reaksiyon oluştu. Ekonomi geçen yıl biraz nefes alır gibi oldu, bu yıl daha da iyimser olunuyordu ki bu sefer de Trump çıktı ortaya ve savaş başlattı. Sonunda öyle bir duruma gelindi ki beş-altı yıl öncesinin fiyatlarını artık tek seferde yapılan zamlar olarak görmeye başladık.
“Yanlış olmuş…"
● 2021’de miydi, o faiz indirimi çok yanlış olmuş o zaman.
● Hem de nasıl, tabloyu tekrar inceleyin, grafiklere bakın. Normal gidişat 2021’den sonra nasıl bozulmuş, çok açık biçimde görülüyor zaten. Bakın somut bir örnek vereyim. Ham petrol fiyatı tabii ki Türk parası cinsinden konuşulmaz; ama maliyetin nasıl ve niye arttığına ilişkin somut bir örnek vermek istiyorum. 2018’de petrolün varili 71 dolardı ve Türkiye bu petrolü 4,80’lik dolar kuru üzerinden 342 liraya mal ediyordu. 2025 yılına gelindi, petrolün varili 70 dolar ama bu petrolün TL karşılığı 2.763 lira. Niye, çünkü kur 40 liraya dayandı.
● Çok ilginç, doğrusu fiyatlara hiç böyle bakmamıştım. Son dönemdeki artışları da doğrudan savaşa bağlıyordum.
● Son artışlar tabii ki savaş ve petrol fiyatının yükselmesi yüzünden ama dolar kuru bu düzeylerde olmasa yansıma böylesine yüksek olur muydu, tabii ki olmazdı.
● Peki akaryakıt fiyatları yalnızca ham petrol fiyatı ve dolar kurundan mı etkileniyor?
● Hayır, keşke o kadar olsa. Türkiye akaryakıttan çok yüklü vergi alıyor, hatta verginin vergisini bile alıyor. Dikkat edin, son dönemde eşel mobil uygulanarak ÖTV’den vazgeçilmesi bile bir lütuf gibi lanse edilmek isteniyor.
● Evet okudum o haberleri. Sanki devlet kendi kasasından bir parayı vatandaşa aktarıyor gibi. Zaten o parayı biz ödüyoruz, bir süreliğine almaktan vazgeçildi o kadar, değil mi?
● Kesinlikle öyle, hem zaten akaryakıt niye özel tüketim sınıfına sokulur ve bu şekilde vergiye tabi tutulur, o da ayrı bir konu…
