Prof. Dr. FEVZİ YILMAZ
1. Giriş Dünya Ekonomik Forumu 2026 Raporu’na göre gelecek on yılda, a) Bulaşıcı hastalıklar, b) Yükselen ve öncül teknolojilerin riskleri, c) Aşırı hava olayları ve d) Doğal afetler alanlarında Ar-Ge odaklı çalışmalar ivmelenecektir. Bugünlerde (Mayıs 2026), Hollandalı bir şirkete ait yolcu gemisinde görülen hantavirüs vakaları adeta yukarıda verilen 4 alanın önemini gösteren işaret fişeği gibidir.
Sanayi devrimlerinin zaman içerisindeki karmaşıklığı artışta olup sürdürülebilir sistemler, insan odaklı sistemler ve dirençli sistemler ilk kez 5. Sanayi Devrimi kapsamında yer almaktadır. 4. ve 5. Sanayi Devriminde (2011+) insan merkezlilik ve siber-fiziksel-bilişsel iç içellik görülmektedir. Bilginin aktarım şekli değişmekte, yeşil ve dijital ikili ve birliktelikli dönüşüm önem kazanmaktadır. Özellikle yapay zekanın sosyal yönüyle birlikte etkisi çok artmaktadır. Sağlık sektörü, yapay zekâ (YZ) kazanımlarından çok fazla yararlanmakta ise de yan etkileri herkesi ürkütmektedir. Sağlıkta sorunlar, YZ eksenli sağlık buluşları ve inovasyonlar bu makalenin çatısını oluşturmaktadır.
2. Tıpta YZ Son 10 yılda çok büyük gelişme gösteren ve önümüzdeki dönemde de gelişiminin devam etmesi öngörülen YZ, yükselen ve öncül teknolojilerin başında görülür. Günümüzde, YZ bilgiye kişisel/kurumsal erişimi çok arttırmış, sağlık hizmet alımını çeşitlendirmiş, ve bunun sonucu olarak hayat bilimleri ve sağlık bilimleri şirketleri onlarca organizasyonla öne çıkmıştır. Örneğin General Electrik (GE) her işi yapan konglomera olmaktan vaz geçmiş ve otonom üç birime ayrılmıştır. En güçlü olan alt grup GE-Sağlıktır ve 2025 ABD şirketler listesinde 64. sırada yer almıştır. Diğer yandan KOVID pandemi ve muhtelif halk sağlığı problemleri sağlıkta inovasyon boşluğu doğurmuş, inovasyon ve girişimcilik için itici gücü oluşturmuştur. Yeni fikirlerle yeni liderlerin önü açılmıştır. Sadece sağlık sektörü değil, dünyamızdaki jeopolitik gerilimler savunma sanayiini, iklim krizi ise enerji ve çevre sektörlerini de önemli yapmaktadır. İklim krizi sözcüğü büyük ölçüde insan kaynaklı olan aşırı hava olayları ve doğal afetler ikilisi ile ilişkilidir. YZ’nin yeni yüzleşmeye başladığımız olumsuz sonuçları yanında birkaç asırdır kendimizi içinde bulduğumuz aşırı hava olayları ve doğal afetler hala büyük kalabalıklar tarafından dünya rutini imiş gibi görülmektedir. İklim krizi panzehiri olarak görülen ve dünya gündemini uzun süredir meşgul eden yeşil dönüşüm ise sadece gel-git gibi karşılık bulmaktadır.
Sağlık istatistiklerine göre 2020’ye kadar son 20 yıldır yatakta ve ayaktaki tedavilerde yaşanan tıbbi hata, hastaların %40’ına yakınını olumsuz olarak etkilemiş ve milyonlarca hasta mağdur olmuştur. Ameliyatlarda da durum benzerdir. Küresel ölçekte bir yılda yapılan 300 milyon ameliyatın 50 milyonu (her altı ameliyattan biri) komplikasyon içermiş ve 3 milyona yakını ölümle sonuçlanmıştır (DSÖ 2019 Raporu, The Guardian 30 Kasım 2018 Makalesi, TIME Dergisi 25 Kasım ve 2 Aralık 2019 Makaleleri). Bu bilgiler bize sağlık sektörünün çok önemsenmesi gerektiği mesajını vermektedir. Burada, YZ en önemli sinerji doğuran güç olarak sağlık sektörünü dönüştürecektir.
Hastalığın teşhisi, önlenmesi, izlenmesi ve tedavisi amacıyla üretilmiş her türlü alet ve implant tıbbi cihaz olarak adlandırılır. Tıbbi cihazlar kullanıldığı alan ve kullanım şekline göre hasta sağlığına doğrudan veya dolaylı olarak etki eder. Doğrudan sağlığı etkileyen cihazlara kalp pilleri, solunum cihazları, diyaliz cihazları, muhtelif protezler; dolaylı yönden insan sağlığını etkileyen cihazlara da MR, röntgen ve tomografi örnek verilebilir. Tıbbi cihazların önemi, bazı özel hastanelerin onları abartılı reklam aracı yapmalarından da anlaşılır. Hastanelere gittiğimiz zaman sağlığımızı doktorlar kadar cihazlara da emanet ediyoruz. Tıbbi cihazlar insan sağlığı açısından bu kadar önemli bir yere sahipken, onlara hekimlerimize güvendiğimiz kadar güvenmeli miyiz? Ya da, YZ destekli bilgi akışı ve uyaranlar, bize dijital okur-yazarlığı iyi olan doktor sayısını arttırın mesajı mı vermektedir.
Hasta güvenliğini arttırmak adına problemlere çok disiplinli yaklaşım ve yeni bakış ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Tıptaki insan hatasının giderilmesi ve devam eden problemlerin çözümü sadece tıbbın görevi değil, büyük ölçüde mühendisliğindir. Örneğin günümüz ameliyatlarındaki yüksek anestezi güvenliği, mühendislerin katkı ve katılımı olmasaydı sağlanamazdı. Özellikle, “Biyomedikal Mühendisleri ve elektronik mühendisleri”, klinik tıp alanındaki problemleri ve medikal cihazlardan kaynaklanan kazaları azaltmada önemli paydaştır. Kalp pilleri, omurga disk protezleri, yapay kalça ve vajinal destek ağı implantları, fıtık implant ağları, kapalı yöntem prostat ameliyat gereçleri hastalara konforsuzluk vermekte ve en çok eleştiri almaktadır. Tekrarlanan ameliyatlar ve rekonstrüksiyon ameliyatları rutin olmaktadır maalesef. Travmatik etkiler ve hoşnutsuzluklar anlatılamaz, ve ben bunları yaşadım! Özel bir hastanede prostat ve darlık ameliyatlarını takiben, kamu hastanesinde rekonstrüksiyon (açık üroplasti+BMG) ameliyatı yaptırmaya mecbur kaldım. Bu ameliyatımı başarıyla gerçekleştiren ve beni sağlığıma kavuşturan SBÜ İstanbul Haydarpaşa Nümune Eğitim ve Araştırma Hastanesinin değerli ve alicenap hekimlerine (Sn. Dr. Hüseyin Kanberoğlu, Sn. Dr. Mehmet Akyüz, Sn. Dr. Haşim Çaçan, Sn. Dr. Özlem Deligöz, Sn. Dr. Burhan Yaprak ve ismini veremediğim diğer sağlık çalışanlarına) bu vesile ile burada teşekkür etmem uygun olur diye düşünüyorum. Sağlık çalışanlarına teşekkür yetmez, çalışma şartlarının iyileştirilmesi ve çalışma güvenliğinin sağlanması gereğini idari erke ayrıca duyurmak bize düşen bir görevdir.
Günümüzde YZ algoritmaları, teşhis-tedavi sürecini daha ucuz, kolay ve erişebilir hale getirmektedir. YZ destekli operasyonlarda hastanede yatma süresi kısalmakta ve komplikasyonlar azalmaktadır. Her insan anatomik olarak özeldir ve farklıdır. YZ destekli tıp, “tek tip” tedaviyi tarihe gömerek, özel tedaviler, terapiler ve ilaçlar önerebilmektedir. Bu sistem, benzer hastaların çapraz değerlendirmesini yaparak, hastalara uygulanan tedavileri ve sonuçları karşılaştırarak öğrenebilmekte, yanlışı önlemekte ve doktora karar vermede yardımcı olmaktadır. Zor ameliyatlar ve eğitim için sanal ikizler kullanmak ve ileri yöntemlere (arttırılmış gerçeklik gibi) başvurmak diğer yenilik adımlarıdır. Günümüzde dev hastane cihazları, evde de kullanılabilen YZ destekli küçük akıllı cihazlara evrilmeye başlamıştır. Sosyal etki odaklı YZ teknolojisi, koruyucu sağlık pazarında da ezberleri bozacak devasa bir potansiyele sahip olacaktır.
3. Tıpta YZ ağırlıklı buluşlar
(TIME: Nov. 6, 2023-Nov.11, 2024-Nov. 17, 2025)
Bilim ve teknolojide çığır açan buluşlardan ve girişimlerden tıpta YZ ağırlıklı olanlar seçilmiş ve bir kısmı aşağıda kısa bilgi verilerek listelenmiştir. Bu seçilmiş buluşlar, son 3 yılda (2023-2025) inovasyon ödülü almışlardır.
i) Doğru insülin: Yaklaşık 7,5 milyon Amerikalı yetişkin insülin almaktadır. Burada doğru dozaj sorundur. Beta Bionics iLet Bionic Pancreas Şirketi yöneticilerine göre doğru dozaj ancak kredi kartı boyutunda YZ destekli iLet ile kararlaştırılır. Alışılmış uygulamada hasta vücuduna sokulmuş bir tüb her 5 dakikada bir glikoz seviyesini vermektedir. Yeni iLet yöntemi uygun insülin mikrodozuna göre çözüm sunmaktadır. Cihaz ABD gıda ilaç kuruluşu FDA onayı almış ve sağlık sistemince kabul görmüştür (2023, p:38).
ii) Neuralink'in "Control for Quadriplegics" projesi, engelli bireyler için sadece bir teknoloji değil, aynı zamanda bir özgürlük aracıdır. Naqi Earbuds markası, güvenli, görülmez ve sessiz yönetim ve kontrol düzenine sahiptir. Çene sıkma veya kaş kaldırma ile komut verilebilmektedir. Bu felçli bireylerin (kuadripleji) yaşam kalitesini kolaylaştırır. Düşünce gücüyle teknolojiye erişim sağlama vizyonu ana motivasyondur. İleri aşamada tekerlekli sandalye ve evdeki akıllı cihazlar yönetilebilecektir. FDA onayı alınmıştır. İlk insanlı klinik deney başvuruları yapılmıştır (2023, p:36).
iii) Goodbill, sağlık sektöründe kullanılan bir analiz platformudur. Goodbill, veri analizi teknolojisini sağlık ve finans alanıyla birleştirerek yeni bir çözüm sunmaktadır. Bu sistem, hastane faturalarını inceleyerek gereksiz veya hatalı ücretlendirmeleri tespit etmektedir. Bu sayede hastalar daha adil fiyatlar ödemekte ve sağlık hizmetlerine erişim daha kolay hale gelmektedir (hasta ücretlerini ortalama %30 oranında düşürmüştür). Bu durum, sağlık sektöründe şeffaflığın artmasına katkı sağlamaktadır. Sistem, manuel ve zorlu olan fatura inceleme sürecini, YZ ve veri analitiği ile saniyeler içinde binlerce hastane verisiyle karşılaştırarak gerçekleştirir (2023, p:49).
iv) Aescape robot masajı tam otomatik robot kolları, komple vücut taramalı ve makine öğrenmeli donanımla her hastaya kişiye özel uygulama yapaktadır. Kurucu ve CEO Eric Litmandır. Dokunmatik ekranla hasta iki robot kolunu yönetir, müzik ve ışıkla destekli yük kontrolu yapılır. Geleneksel masajdan daha verimlidir. Masajda YZ kullanımı maliyeti de düşürmüştür (60$/30 dakika) (2024, p:57).
v) Tedavi Edilemezleri Tedavi (Every cure MATRIX): Tanımlanmış hastalıkların %25’inden azı FDA tarafından onay almış yöntemlerle tedavi edilir. Kar amacı gütmeyen Platform (Başkan Dr. David Faigenbaum) onay almış ilaçlarla, tedavi edilemeyen hastalara deva verme olasılığını YZ yardımıyla araştırmaktadır. Herkese şifa arayan EveryCure MATRIX Takımı 14 ilacı 5 nadir hastalık/hasta grubu için önermiş veya geliştirmiştir (2025, p:75).
