“5 çalışan” ölçütünde 4.6.2025 günlü Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelikle değişiklik yapılarak bankalardan ödeme yükümlülüğüne ilişkin ölçüt “3 çalışan” olarak belirlenmiştir. Bu değişiklik 1.7.2025 tarihinde yürürlüğe girecektir.
Resmi Gazete’de 18 Kasım 2008’de yayımlanan “Ücret, Prim, İkramiye ve Bu Nitelikteki Her Türlü İstihkakın Bankalar Aracılığı İle Ödenmesine Dair Yönetmelik” ile ücret ödemelerinin bazı koşullarla bankalar aracılığıyla yapılması zorunluluğu getirilmiştir.
Bu yükümlülük, her şeyden önce Borçlar Kanunu’na, İş Kanunu’na, Deniz İş Kanunu’na ve Basın İş Kanunu’na göre işçi çalıştıranlar için öngörülmüştür.
Yönetmeliğin yürürlük tarihi olan 1.1.2009’da ve/veya sonrasında İş Kanunu’na göre en az 10 işçi çalıştıran yahut en az 10 gazeteci çalıştıran işverenlerle, bu sayıdan az gazeteci çalıştırmakla birlikte gazeteci sayısı ile İş Kanunu’na göre çalıştırdıkları işçi sayısı toplamı 10 veya daha fazla olan işverenler ile en az 10 gemi adamı çalıştıran işverenler, yükümlü kılınmışlardır.
Daha sonra, ücret ve benzeri ödemelerin bankalar aracılığı ile yapılması zorunluluğunu belirleyen 10 çalışan kıstası 21 Mayıs 2016 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan ve 1.6.2016 tarihinde yürürlüğe girmesi öngörülen bir başka yönetmelik değişikliği ile “5 çalışan” olarak değiştirilmiştir.
“5 çalışan” ölçütünde 4.6.2025 günlü Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelikle tekrar bir değişiklik yapılarak bankalardan ödeme yükümlülüğüne ilişkin ölçüt “3 çalışan” olarak belirlenmiştir. Bu değişiklik 1.7.2025 tarihinde yürürlüğe girecektir.
Kısaca 1 Temmuz’dan itibaren; İş Kanunu’na göre en az 3 işçi çalıştıran yahut en az 3 gazeteci çalıştıran işverenlerle, bu sayıdan az gazeteci çalıştırmakla birlikte gazeteci sayısı ile İş Kanunu’na göre çalıştırdıkları işçi sayısı toplamı 3 veya daha fazla olan işverenler ile en az 3 gemi adamı çalıştıran işverenler, ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her türlü istihkakı bankalar aracılığı ile ödemekle yükümlü kılınmışlardır.
Burada yine mevzuat yazımında Türkçe’nin garip ve yoruma açık kullanımı ile karşı karşıyayız. “En az üç işçi çalıştıran” yerine “üç veya daha fazla işçi çalıştıran” ibaresi daha doğrudur. Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Dairesi’nin (yasama organında da benzer bir birim vardı) kaldırılması ile mevzuat Türkçesi de garipleşti. Bu birimin görevi şimdilerde ya bir birime verilmedi, verildiyse de o birim çalışmıyor.
Avanslar zorunluluk kapsamında
Ücret ve benzeri ödemeler, bir başka deyişle “her türlü istihkak” kavramının kapsamı konusunda Gelir Vergisi Kanunu’nun 61. maddesi bir fikir verebilir. Bu maddeye göre, “Ücretlerin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.” İş Kanununa göre hizmet akdinin uzantısı olan ihbar ve kıdem tazminatlarının da bu kapsamda düşünülmesi gerekir. Avansların da bu zorunluluk kapsamında olduğu unutulmamalıdır.
Burada, son düzenlemeye göre 3 kişinin hesabında, bordro ile vergilendirilen ancak anılan iş kanunlarına göre çalışmayan kişilerin, 3 kişinin hesabında dikkate alınmaması gerekir. Örneğin anonim şirketlerin yönetim kurulu üyelerinin huzur haklarının veya aylıklarının bordro ile vergilendirilmesi durumunda dahi, 3 kişinin hesabına dikkate alınmaması gerekir. Zira bu kişilerle şirket arasındaki ilişki, İş Kanunu’na veya Borçlar Kanunu’nun hizmet akdi hükümlerine değil, Borçlar Kanunu’nun vekâlet sözleşmesi hükümlerine dayanmaktadır.
Öte yandan 5 Aralık 2012’de yayımlanan bir yönetmelik değişikliği ile Savunma Sanayii Güvenliği Kanunu kapsamında tesis güvenlik belgesine sahip işyerleri ile Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu kapsamında bulunan gizlilik dereceli tesislerde çalıştırılanlara ve Devlet İstihbarat Hizmetleri ve Milli İstihbarat Teşkilatı Kanunu ve bu kanuna göre çıkarılan yönetmeliklerde belirtilen görevleri yerine getirmekle görevlendirilenlere yapılacak ödemeler, bankalar aracılığıyla yapılması zorunluluğundan istisna edilmiştir.
Bu yönetmelik kapsamında banka aracılığıyla ücretlilerin hesabına ödeme yapılırken ödemenin niteliğinin belirtilmesi zorunludur. Ödeme yapması gereken işverenler, işveren vekilleri veya üçüncü kişiler, işyerlerinin bulunduğu mahalde banka şubesi bulunmaması ya da çalışanlara banka aracılığıyla ödeme yapılmasına imkân bulunmaması hâlinde ödemeler, T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı Genel Müdürlüğü şubeleri aracılığıyla yapmaları gerekmektedir (Ödemenin banka veya PTT aracılığı ile yapılmasının mücbir sebep veya halin icabı gereği mümkün olmadığı hallerde, bir yaptırımın uygulanmaması gerekir).
Kesilecek cezanın çalışana göre farklılaşması hukuka aykırı
Bu getirilen yükümlülüğe uyulamaması halinde uygulanacak yaptırım konusunda yönetmelik, çalışanın tabi olduğu kanunun (İş Kanunu, Deniz İş Kanunu, Basın İş Kanunu) yaptırımlarına atıf yapmıştır. Ancak böyle bir uygulama veya öngörü adil değildir. İşverene yüklenen yükümlülüğün ihlali dolayısıyla işverene kesilecek cezanın çalışana göre farklılaştırılması, hukuka aykırılığın yanı sıra adaletsizliğe de yol açmaktadır.
Yönetmelikte banka kavramı, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’ndaki anlamı ile bir başka deyişle “mevduat bankaları ve katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankalarını” kapsayacak şekilde kullanılmıştır.
Yönetmelik değişikliğinin yürürlük tarihinden (1.7.2025) sonra yapılacak ödemeler, ödemenin hangi zamana ait olduğuna bakılmaksızın yönetmelik kapsamında olduğundan, kapsama yeni dahil olan (3 ilâ 5 çalışanı bulunan) söz konusu işletmeler Haziran ayı ücretlerini Haziran ayının son günü ödemeleri halinde bu ücretler için bankadan ödeme zorunluluğuna tabi olmayacaklardır. Ancak Haziran ayı ücretinin Temmuz ayının her hangi bir gününde ödenmesi halinde, ödemenin işçinin banka hesabına yapılması zorunlu olacaktır.
