Şirket ekonomik bunalımı ve istikrarsızlığı çalışanına (sıfır yan hak, belki asgari ücret altı ödeme), tüketiciye (niteliği düşük, arkasında durulmayan ürün), devlete (aflara odaklı vergi oyunları) ve topluma (sürdürülebilirliği dışlayan yönetim tarzı) yansıtıyor. Şirketleri de bir noktadan sonra suçlamak belki doğru değil, zira “durum vaziyet” belli.
Alındıktan sonra 15 gün içinde indirime giren ürün için indirim tutarı kadar nakit iadesi yapan bir sistem düşünün. Bu “devre yakan” uygulamayı 25 yıl önce ABD’de görüp, “bu nasıl bir tüketici krallığıdır?” demiştik. İstisnai uygulamalar dışında, bu düzeyde tüketiciyi koruyan bir yapının ülkemizde hâlâ hayal dahi edilemiyor olması tatsız bir durumdur.
Ortalama Türk şirketi: Malı satana kadar iyi
Yıllar önce İtalya’ya ilk gittiğimde, aman demişlerdi: Dikkat edin, buralarda hırsızlık çok olur. Dedim ki biz o işin menbaından geliyoruz, onlar uyanık olsun. Ne de olsa tüketici, eş, baba, meslek insanı ve hoca olarak bir gözümüz sürekli arkada gezdik. Hangi restoranda ne sürpriz olacak, hangi kurumda ne tür bir tuhaflıkla karşılaşacağız, hangi üründe ne sorun çıkar nasıl çözeriz diye düşünerek geçti ömrümüz. 1970’lerin Türk filmlerinde pirince taş karıştıran bakkal Ali Şen (1977-Sakar Şakir), meğer “Corporate Türkiye”nin gelecek on yıllardaki halini resmediyormuş. Ne diyordu Kayseri şivesiyle Ali Şen: “hile satacagın ki ihya olasın”.1 Elbette istisnaları var, ama adı üstünde istisna.
Neden Türkiye’de bankasından balıkçısına, okulundan sağlık kurumuna şirket sistemi tüketiciyi bir punduna getirip istismar etme üzerine kurulu? Hatta bazı kamu hizmetleri de gölge fiyatlamadan uyanık fiyatlamaya doğru evriliyor. Evet, işin bir hukuku var (borçlar genel, KVKK, uzaktan satış sözleşmesi vb.). Ancak biliyoruz ki ne iş etiği, ne de aranan hak zamanlı şekilde bulunamıyor.
Şirketler kesimi hep dertli
Türkiye’de şirket işi, büyük icatlar yoksa, huzursuzluk, belirsizlik ve fırsatçılık üzerine kuruludur. 2025 yılı İSO İkinci 500 sonuçlarına ilişkin haberde şöyle deniyor: “Yüksek maliyet ve faiz ablukasındaki sanayicinin kâr çıkmazı İSO İkinci 500’de de ayyuka çıktı. Daha çok orta ölçekli kuruluşların yer aldığı İSO İkinci 500’de üretimden satışlar nominal olarak yüzde 25,7; reel olarak ise sadece yüzde 0,2 büyüdü. Tüm karlılık göstergeleri 10 yıllık ortalamaların altında kalırken, sanayici kazandığının yüzde 87’sini faize kaptırdı.”2
Bunun gibi ortalama bir şirketin “açlığının” sofuluğu bozması doğaldır. Peki o zaman neler oluyor? Şirket ekonomik bunalımı ve istikrarsızlığı çalışanına (sıfır yan hak, belki asgari ücret altı ödeme), tüketiciye (niteliği düşük, arkasında durulmayan ürün), devlete (aflara odaklı vergi oyunları) ve topluma (sürdürülebilirliği dışlayan yönetim tarzı) yansıtıyor. Şirketleri de bir noktadan sonra suçlamak belki doğru değil, zira “durum vaziyet” belli.
Ahilikten ürüsek?
Gönül ister ki bir Kırşehirli olarak size iyi iş ahlakından, ahilikten söz edeyim. Atalarımız Anadolu’ya yerleşirken, karşılarında yerleşik-güçlü bir rekabet varken nasıl bir esnaf- sanatkâr örgütlenmesi kurdular? Ahilikteki nitelikli küçük esnaf ruhu ülke genelinde yeniden egemen olabilir mi? Bu anlayışın topluma kazandırabileceği hayırlı sonuçlar neler olabilir? Bütün bunları konuşmak isteriz. Ne var ki yüksek enflasyonun da beslediği ve toplumun adeta DNA’sına işleyen büyük ahlaki erozyon karşısında, bu konuların ne yazık ki fazlasıyla naif kalabileceğini de biliyoruz.
Ne mi olacak?
En çok ne olur, ben size söyleyeyim. Büyük bir ekonomik-kültürel dönüşüm yaşanmadığı sürece, zaten bunalımdan bunalıma sürüklenen şirketler kesimine büyük maliyetler yüklemeden, ufak tefek hamlelerle tüketiciyi iyi kötü koruyan bazı iyileşmeleri kâğıt üzerinde, belki de sahada görürüz. Gariban tüketici buna şükreder. Paralı tüketici ise Yunan adalarına, yabancı ülkelerin outlet mağazalarına gitmeye devam eder. Biz de 50 yıl öncesinin dünyasını anlatmaya devam ederiz.
[1] Nostalji olsun diyenler için, Sakar Şakir 7.49’da, taşlı pirinç sahnesi: https://www.youtube.com/watch?v=ZZKBuyctWtQ
2 https://www.ekonomigazetesi.com/ekonomi/sanayici-karini-faize-harcadi-83582
