MEHMET ALTINKAYNAK - Maden Mühendisi | Şantiye Teknik Yöneticisi & Daimi Nezaretçi
Geçenlerde işletmeye bir tedarikçi geldi. Fiyatlar, sevkiyat, tarihler derken çaylar geldi. Ticaretin o klasik faslı başladı. Biraz piyasadan, müşterilerden ve maliyetlerden konuştuktan sonra, memlekette ticaret yapan iki insanın birbirine sorduğu o kaçınılmaz soru geldi:
“İşler nasıl?”
Bir an durdu, çayından bir yudum aldı ve bana baktı:
“Memleket gibi…”
İkimiz de güldük. Ama söylediği şey hiç de komik değildi; iki kelimeyle bütün bir ekonomik tabloyu özetlemişti.
Memleket gibi… Bir ileri, iki geri. Müşterinin ödeme problemi çözülüyor, başka bir müşterinin siparişi erteleniyor. İşveren daha fazla maaş vermek istiyor ama enerji, finansman ve hammadde giderlerini düşünüyor. Tedarikçi malını satıyor fakat parasını ne zaman tahsil edeceğini hesaplıyor. Müşteri ise geçen yıl aldığı ürünün bugün neden daha pahalı olduğunu anlamaya çalışıyor. Herkes kendi tarafından haklı; ama kimse gönül rahatlığıyla “İşler tıkırında” diyemiyor.
Kazandığımız para bize ne kadar hayat satın alıyor?
Bugünün ekonomisini anlatan en basit soru galiba bu. Çalışan açısından mesele bordrodaki rakam değil. Maaş yatıyor; kira, faturalar, okul masrafı, kredi kartı derken markete giriliyor. Sepete eskiden düşünmeden atılan ürünlere bugün daha uzun bakılıyor: Alınır mı? Bu hafta alınmasa olur mu?
Ekonominin gerçek fotoğrafı büyük toplantı salonlarında değil, market rafının önünde geçirilen o birkaç saniyede çekiliyor. İnsan hayatına devam ediyor, ailesiyle çay içiyor; ama akşam telefonuna gelen kredi kartı ekstresiyle birlikte başka bir gerçek başlıyor. Sürekli bir hesap yapma hali.
Masanın diğer tarafı
Şimdi masanın diğer tarafına, işverene geçelim. Dışarıdan bakıldığında denklem kolay görünüyor: “Biraz daha maaş versin.” Keşke mesele bundan ibaret olsa.
Yıllardır üretimin içindeyim. Ekonomideki sıkışmayı herhangi bir rapordan önce sahada hissedersiniz. Sabah tesis çalışmaya başlar, kamyonlar hareket eder. Dışarıdan her şey yolundadır. Ama ofise geçtiğinizde başka bir tablo vardır: Akaryakıt, yedek parça, elektrik, tedarikçi ödemeleri, çalışanların maaşı…
Tüm bunlar dönerken müşteriden gelecek ödemeyi takip edersiniz. Çünkü sevkiyat yapılmış, faturası kesilmiştir ama para gelmemiştir. Aynı hafta akaryakıtçının vadesi dolmuştur. Kamyonlar çalışmaya devam etmek zorundadır; çünkü makineyi veya kamyonu durdurmanın da üretmek kadar gerçek bir faturası vardır.
Yıllar içinde öğrendiğim en net gerçeklerden biri şudur: Satış yapmakla para kazanmak, para kazanmakla kasada para olması aynı şey değil.
Sizin tahsilatınız geciktiğinde tedarikçiden süre istiyorsunuz; o da kendi hesabını bozuyor. Bir yatırım erteleniyor, alınacak makine bekliyor. Çatışan hesaplar birbirine ulanıyor. Çünkü ekonomide hiçbir işletme aslında tek başına yaşamıyor. Birinin müşterisi, diğerinin tedarikçisi; birinin yatırımı, diğerinin siparişi.
Ekonominin görünmeyen maliyeti: Beklemek
Şartlar öngörülemediğinde çok tanıdık bir cümle ortaya çıkıyor: “Biraz daha bekleyelim.”
Bence ekonomide ölçülmesi en zor maliyetlerden biri bu. Yeni makine beklesin, yeni eleman beklesin, ev almak isteyen beklesin. Çok sayıda insan ve işletme aynı anda beklemeye başladığında ekonomi de yavaşlıyor.
Bunun en fazla hissedildiği yer orta sınıf. Orta sınıfı ayakta tutan yalnızca bugünkü geliri değil; çalışmaya devam ederse birkaç yıl sonra bugünden daha iyi yaşayacağına olan inancıdır. Bu inanç zayıfladığında mesele gelir olmaktan çıkar, gelecek meselesi olur. Bir genç “Ne kadar çalışsam da bir şey değişmeyecek” diye düşünüyorsa, bir sanayici yatırım için “Biraz daha bekleyelim” diyorsa, piyasadan çekilen şey yalnızca para değildir. İştah da azalır. Çünkü ekonomi sadece kazanılan parayla değil, yarın hakkında düşünülenlerle de ilgilidir.
Yine aynı çay masası
Ve sonunda yine o çay bardağındaki sohbete dönüyoruz. Bazen ekonomiyi bir bardak çayda okuyabilirsiniz.
İki insan oturur, biri sorar: “İşler nasıl?” Diğeri çayından bir yudum alır: “Memleket gibi…”
İkimiz de tebessüm ederiz. Çünkü sahada hâlâ üreten, makinesini çalıştıran, sevkiyat yapan, çalışanının maaşını ödemek için çabalayan insanlar var. Ama aynı sahada tahsilatını bekleyen, yatırımını erteleyen, markette ürünü rafa bırakanlar da var.
Bugün ihtiyacımız olan şey yalnızca rakamsal bir büyüme değil. Çalışanın emeğinin karşılığını aldığını hissetmesi, işverenin aldığı riskin karşılığını görebilmesi ve gencin çalışırsa birkaç yıl sonra bugünden daha iyi yaşayacağına inanması.
Çünkü ekonomi tablolardan ibaret değil. Arkasında sabah işyerini açan, vardiyaya giren, kamyon yükleyen insanlar var. Ve herkes aynı sorunun cevabını arıyor:
“İşler nasıl?”
Peki sizde işler nasıl?
Uzun uzun anlatmaya gerek yok. Çay tazelenir, piyasadan konuşulur ve yine aynı cümlede buluşulur:
“Memleket gibi…”