Dr. N. MERVE HAMZAOĞLU - İstanbul Kültür Üniversitesi Ekonomi Bölümü Öğretim Üyesi
Lancet Countdown'ın bu yılki raporu tek bir uyarı etrafında şekilleniyor: İklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri 2016-2025 döneminde bir önceki on yıla göre daha hızlı arttı, alınan önlemler ise bu hıza yetişemedi. Raporun tahminlerine göre yalnızca 2023'te dünyada 710 bin ölüm sıcakla ilişkiliydi ve bunların yüzde 70'inden fazlası insan kaynaklı ısınmaya bağlanıyor. Raporun yazarları bu yüzden iklim değişikliğinin küresel bir sağlık acil durumu olarak tanınmasını öneriyor.
Türkiye de bu tablonun dışında değil. Süleyman Demirel Üniversitesi ve Halk Sağlığı Uzmanları Derneği'nin (HASUDER) Lancet Countdown verilerine dayanarak hazırladığı Türkiye politika belgesine göre 2021-2025 döneminde Türkiye'de yaşanan sıcak hava dalgası günlerinin yüzde 85'ten fazlası, iklim değişikliği olmasaydı yaşanmayacaktı. 65 yaş üstündekilerin maruz kaldığı sıcak hava dalgası günleri 1986-2005 ortalamasına göre yüzde 271 artarak yılda 22 güne çıktı; bebeklerde artış yüzde 288. Ülke topraklarının yüzde 70'i en az bir ay boyunca aşırı kuraklık yaşadı; 1980'lerde bu oran yüzde 15'ti.
Bu rakamlar akla bir soru getiriyor: Bu tablonun iktisadi kaynağı ne? Cevabın önemli bir kısmı, fosil yakıtların, özellikle de kömürün gerçek maliyetinin fiyatına yansımamasında.
İktisatta buna negatif dışsallık diyoruz. Bir kömür santrali, elektrik üretirken yarattığı hava kirliliğinin ve sağlık zararının bedelini ödemez. Faturadaki kilovatsaat fiyatında erken ölümler, solunum yolu hastalıkları, hastane masrafları ve kaybedilen iş günleri yer almaz. Bu maliyetler ortadan kalkmaz; sağlık sistemine, hane bütçelerine ve en çok da santralin çevresinde yaşayanların sağlığına yüklenir. Aynı belgeye göre Türkiye'de elektrik santrali kirliliğine bağlı tahmini erken ölüm sayısı 2022'de 9.500'dü.
Zarar fiyata yansımadığı için kömürden, toplumun gerçekte isteyeceğinden fazla elektrik üretilir. Ders kitaplarının dara kaybı dediği şey, tam olarak bu fazla üretimin bedelidir: Fazladan üretilen her birimin topluma maliyeti, sağladığı faydayı aşar. Dara kaybı kirliliğin toplam maliyeti değildir; dışsallık fiyatlansaydı hiç üretilmeyecek elektriğin yarattığı net kayıptır. Kömür ne kadar fazla yakılırsa bu kayıp da o kadar büyür.
Burada iki ayrı maliyeti birbirinden ayırmak gerekiyor. Sıcak hava dalgaları ve kuraklık küresel emisyonların sonucu; Türkiye'nin tek başına alacağı önlemler bunları kısa vadede değiştirmez. Santral kirliliğinin sağlık zararı ise büyük ölçüde yerel ve bölgeseldir: Bacadan çıkan partiküller ve kükürt dioksit, en başta santralin çevresinde ve aynı bölgede yaşayanların ciğerine iner. Bu yüzden kömürden çıkışın sağlık faydası, küresel müzakerelerin sonucunu beklemeden, burada ve bugün elde edilir.
İklimin maliyeti yalnızca sağlıkta görünmüyor. Aynı belgeye göre Türkiye'de aşırı sıcak nedeniyle yaşanan iş gücü kaybının değeri 2025'te 2,6 milyar dolar oldu; bu, kabaca milli gelirin binde ikisine denk geliyor ve kaybın yüzde 45'i tarımda. Tarım hem istihdamın hem de gıda fiyatlarının belirleyicisi olduğu için bu kayıp enflasyona, kırsal gelire ve gıda güvenliğine yansıyor. İklim politikası bu anlamda aynı zamanda bir makroekonomi ve bölüşüm politikası.
Peki maliyet bu kadar açıkken harekete geçmek neden her yerde bu kadar zor? İki açıklama var. Birincisi davranışsal: Santralin sağladığı istihdam ve elektrik somut, yerel ve bugüne ait; kirliliğin maliyeti ise dağınık, istatistiksel ve gecikmeli. İnsanlar da karar alıcılar da bugünün görünür faydasını, yarının görünmeyen maliyetine karşı sistematik olarak fazla tartar. İkincisi politik iktisattan, Mancur Olson'dan geliyor: Kömürün faydası belirli sektör ve bölgelerde yoğunlaşırken maliyeti milyonlara yayılıyor. Yoğun çıkarlar kolay örgütlenip sesini duyurur; dağınık maliyetler ise gündeme ancak geç girer. Kömürün en güçlü savunusu da bu somut ve yoğunlaşmış faydalara dayanıyor: Yerli linyitin enerji arz güvenliğine katkısı gerçek ve göz ardı edilemez. Ancak sağlık maliyeti hesaba katıldığında elektriğin toplam bedeli değişiyor.
Bu engelleri aşmanın yolu belli ve Türkiye'nin kendi koyduğu hedefler bu yolun haritasını zaten çiziyor: 2053 net sıfır hedefi, 2025'te kabul edilen İklim Kanunu, bu yıl hayata geçirilen Emisyon Ticaret Sistemi ve 2035'e kadar 120 GW rüzgâr ve güneş kapasitesi hedefi. Uluslararası deneyim, bu hedeflere ulaşmayı kolaylaştıracak araçları da gösteriyor. İlki karbon fiyatlaması: Kirliliğin bedeli fiyata yansıdığında piyasa, temiz enerjiyi kendiliğinden öne çıkarır. İngiltere'nin 2024'te son kömür santralini kapatmasında karbon fiyatına konan taban belirleyici oldu. Türkiye'nin Emisyon Ticaret Sistemi de bu aracın önemli bir ilk adımı. Pilot dönemde tahsisatlar tamamen ücretsiz dağıtıldığı için fiyat sinyali henüz oluşmuyor; sistemin etkisi, ilerleyen dönemde oluşacak karbon fiyatının kirliliğin gerçek maliyetini ne ölçüde yansıttığına bağlı olacak. İkincisi öngörülebilirlik: 2053 net sıfır hedefinin inandırıcılığını artıracak bir sonraki adım, kömür için takvimli bir dönüşüm yol haritası olabilir. Net bir takvim, yatırımcının da çalışanın da geleceğe hazırlanmasını sağlar.
Üçüncüsü, 120 GW hedefiyle uyumlu olarak kamu desteklerinin giderek şebekeye, depolamaya ve yenilenebilir enerjiye kaydırılması. Dördüncüsü, adil dönüşüm: Kömüre bağımlı bölgelerde yaşayanlar için yerel paydaşlarla birlikte tasarlanmış yeniden eğitim, geçiş dönemi gelir desteği ve yeni yatırım programları. Kömürden çıkışı bir “iklim mi, istihdam mı” ikilemine indirgemeden, çalışanları koruyan bir dönüşüm mümkün. Beşincisi de sıcağa uyum: sıcak hava dalgalarında çalışma saatlerini düzenleyen mevzuat, erken uyarı sistemleri, kentlerde serinleme alanları ve tarım işçileri için koruyucu düzenlemeler.
Türkiye bu kasım Antalya'da dünyanın iklim müzakerelerine ev sahipliği yapıyor. Bu, sağlık ile iklim arasındaki bağı gündeme taşıyarak liderlik göstermek için iyi bir fırsat. Lancet Countdown'ın bulguları, fosil yakıtlardan çıkışın soyut bir çevre hedefi değil, her yıl milyonlarca insanın sağlığını ilgilendiren bir halk sağlığı ve iktisat meselesi olduğunu gösteriyor.
Kömürün faturası bugün de ödeniyor; sadece onu ödeyenler elektriği kullananlar değil, nefes alanlar. Bu faturayı görünür kılmak, iyi tasarlanmış bir iklim politikasının ilk adımı.
Kaynaklar
- Lancet Countdown on Health and Climate Change, 2026 raporu
- Süleyman Demirel Üniversitesi ve HASUDER, Türkiye için 2026 İklim ve Sağlık Politikası Öncelikleri (Lancet Countdown verileriyle)
