Tarım ve Orman Bakanlığı, hayvancılıkta dijital küpe sistemine geçiyor. Dijital küpe uzun zamandır gündemdeydi. Savunma Sanayi Başkanlığının koordinasyonunda Aselsan’ın geliştirdiği yerli dijital küpe kullanıma hazır hale geldi ve ilk tanıtımı Kars’ta yapıldı.
Hayvancılık sektörü için son derece önemli bir uygulama. Doğru uygulanması durumunda, hayvan hastalıkları ile mücadele ve izlenebilirlik konusunda çok önemli avantajlar sağlayacaktır. Ayrıca hayvancılıkla ilgili veri toplanması ve bu verilerin doğru kullanılmasında önemli bir işlevi olacaktır.
Türkiye, henüz kaç baş hayvanı olduğunu bile net olarak bilemezken, dijital küpe, ülke genelinde uygulandığında hayvan varlığı, hayvan hareketleri, hastalıklarla mücadele ve benzer birçok konuda elde edilecek doğru verilerle hayvancılık politikasını belirleyebilecek.
Pakdemirli her hayvanın boynuna bir telefon asacaktı
Türkiye’de tarım konusunda çok proje gündeme gelir ama çok az bir bölümü uygulamaya geçer. Dijital küpe konusu da yanlış hatırlamıyorsam ilk olarak 2020 yılında gündeme geldi. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin ilk Tarım ve Orman Bakanı Bekir Pakdemirli’nin uygulanmayan mega projelerinden birisiydi. Tıpkı elektrikli traktör gibi.
Bekir Pakdemirli, bu konuda ilk kapsamlı açıklamayı Milliyet Gazetesi’ne yapmıştı. Gazetenin internet sayfasında da 17 Şubat 2020 tarihinde yayınlanan haberin özeti şöyle: “Türkiye’de hayvan varlığının takibini daha iyi yapmak için yeni tip kulak küpesi üzerine çalıştıklarını belirten Pakdemirli, “Kulak küpesi şu; her hayvanın kulağına bir tane cep telefonu asacağız. Yurtdışı toplantılarında anlatıyorum, çok hoşlarına gidiyor: ‘Bu inekten ineğe konuşmak için değil, insanların bilgi sahibi olması için’. İçinde komple cep telefonu altyapısı olan bir küpe” dedi.
Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü’nün (TİGEM) çiftliklerinde bu cihazın denendiğini kaydeden Pakdemirli, özetle şunları söylüyordu: “Bu bir cep telefonu ama sürekli çalışan bir cep telefonu değil. Pili 5 sene dayanıyor, 2-3 günde bir uyanacak. Ondan sonra başlayacak; ‘merhaba, benim adım şu, ben buradayım, hayattayım, vücut ısım çok iyi, hasta değilim, kızgınlık dönemindeyim’, veterinere SMS atacak. Hemen gelecek veteriner, döllemesini yapacak mesela. Belli bir coğrafi bölgeyi geçmemesi gerekiyorsa, ‘bana belirlediğiniz alandayım’ diyecek.
Trakya ari bir bölge mesela. Ama Trakya’ya Van’dan bir hayvan giriyorsa haberimiz olacak. Şap veya diğer hastalıklar. Türk mühendislerince yapılan, orijinal fikri bana ait bir proje.
Mezbahaneye hayvan kesilince haberimiz olsun diyoruz. Hayvanın kafası gidiyor, kafayla birlikte küpe duruyor. Halbuki burada vücut ısısı düşünce, sizlere ömür diyeceksiniz.” Orijinal fikri Bekir Pakdemirli’ye ait bu proje elbette uygulanmadı.
Güvenli Elektronik Küpe İzleme Sistemi
Bugün gündemde olan Güvenli Elektronik Küpe İzleme Sistemi (GEKİS) ise Tarım ve Orman Bakanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı arasında 2024 yılında imzalanan protokol çerçevesinde Aselsan tarafından geliştirildi. Bu sistemle, büyükbaş hayvan hareketlerinin ve hastalıklarının izlenmesi ve kontrolü, enfeksiyon hastalıklarının sona erdirilme çalışmalarının kontrollü hale getirilmesi hedefleniyor. GEKİS projesi ile büyükbaş hayvanların doğumundan kesimhaneye kadar bulunan tüm yaşam döngüsünün yüzde 100 takip edilmesi sağlanacak.
Hayvanlara takılacak mikroçipli kulak küpeleri ile her hayvanın dijital bir kimliği olacak. Mikroçipli küpe takılan hayvanlar doğumundan kesimine kadar olan tüm sağlık, sevk, satış ve kesim süreçlerini dijital olarak izleyecek entegre bir yazılım ve donanım sistemi üretildi. Bu sistem Aselsan tarafından geliştirildi.
Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı ve Savunma Sanayii Başkanı Prof. Dr. Haluk Görgün’ün katılımı ile geçen hafta (7 Ağustos 2026) Kars'ta düzenlenen programda Güvenli Elektronik Küpe İzleme Sistemi (GEKİS) ilk kez tanıtıldı.
GEKİS iki yılda hayata geçirildi
Savunma Sanayii Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen GEKİS projesi, iki yılı aşkın mühendislik, koordinasyon ve saha çalışmasının ardından hayata geçirildi. Proje sürecinde tüm paydaşların katılımıyla 46 proje gözden geçirme toplantısı gerçekleştirilirken, geliştirilen prototipler gerçek saha koşullarında test edildi. Savunma Sanayii Başkanı Prof. Dr. Haluk Görgün, gıda güvenliği ve arz sürekliliğinin millî güvenliğin ayrılmaz parçaları olduğunu belirterek, tarım ve hayvancılık alanında geliştirilen yerli çözümlerin Türkiye’nin üretim güvenliği ve kurumsal kapasitesi açısından önem taşıdığını vurguladı.
Her hayvanın dijital kimliği olacak
Kars’ta düzenlenen programda konuşan Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, projenin ilk uygulama noktası olarak Kars'ı özellikle seçtiklerini, buranın, Türkiye'deki hayvancılık sektörünün en güçlü ve önemli bayrak kenti olduğunu söyledi.
Yeni sistemle birlikte plastik kulak küpeleri yerine elektronik takip altyapısına geçildiğini anlatan Yumaklı, özetle şunları söyledi: "GEKİS sayesinde, artık her hayvanın dijital bir kimliği olacak. Doğumundan başlayıp aşıları, sağlık kayıtları, hareketleri, satış ve kesim süreçleri güvenli şekilde elektronik ortamda takip edilecek. Bu sistem basit bir küpenin ötesinde güvenli kayıt, güçlü takip ve sağlıklı üretimin adı olacak. Böylece hayvan hastalıklarına çok daha hızlı müdahale edebileceğiz, salgın risklerini daha etkin yöneteceğiz. Sahte ve kayıp küpe sorununu da büyük ölçüde ortadan kaldıracağız."
Yumaklı, sistemin üreticilerin işini kolaylaştıracağını, devletin denetim gücünü artıracağını ve tüketicilere daha güvenilir gıda sunulmasına katkı sağlayacağını, bu yeni dönemi de Kars'tan başlattıklarını söyledi.
Türkiye'de 17 milyondan fazla büyükbaş hayvan bulunduğunu belirten Yumaklı, bu hayvanların ekonomik değerinin 1,5 trilyon liranın üzerinde olduğunu ifade etti.
Bu hayvanlardan yılda 1 milyon 313 bin ton sığır eti ve 20 milyon tonun üzerinde inek sütü elde edildiğini aktaran Bakan Yumaklı, bunun yıllık ekonomik karşılığının yaklaşık 1,2 trilyon lira olduğunu, bu varlığın ve üretimin bugüne kadar büyük ölçüde fiziksel yöntemlerle takip edildiğini kaydetti.
Hastalık ve kayıplar azaltılacak, verimlilik artacak
Bugün ise bu büyük değeri güvenli elektronik kimlik sistemiyle dijital olarak takip edebilecek yeni bir döneme geçtiklerini işaret ederek, GEKİS'in yalnızca teknolojik bir yenilik olmadığını vurgulayan Yumaklı, sistem sayesinde hastalık ve kayıpların azalacağını, kayıtlılığın güçleneceğini, ıslah çalışmalarının daha başarılı yürütüleceğini, süt veriminin artacağını, buzağı kayıplarının azalacağını ve desteklemelerin doğru hayvana ulaştırılacağını söyledi.
Yüzde 1'lik bir verim artışının bile yıllık 12 milyar liralık üretimin ülkede kalması anlamına geldiğini belirten Yumaklı, yapılan işi, bugün Türkiye'nin pırıl pırıl genç mühendislerinin ülkeyi getirmiş olduğu noktanın kazancı olarak anlattı.
Yapay zeka çağından söz ederken yapay zekanın kendisine sunulan veri ne kadar sağlıklıysa, ne kadar uygulanabilirse o kadar etkili sonuçlar verdiğini ifade eden Yumaklı, "Eğer sağlıklı bir veriniz yoksa, kayıtlarınız yoksa teknolojiler bile istediğiniz sonucu vermez. Dolayısıyla bu yapay zeka çağında bu sistemle birlikte elde edeceğimiz verilerin işlenmesi ile beraber daha sağlıklı, daha hızlı ve daha uygulanabilir kararları inşallah hayata geçirmiş olacağız" diye konuştu.
Dijital küpenin sahtesi üretilemeyecek
Tarım ve Orman Bakanlığı yetkililerine göre, Aselsan tarafından geliştirilen mikroçipli, dijital küpelerin kopyası üretilemeyecek ve bir başka hayvana takılamayacak. Bu uygulama ile sahte küpe sorunu da çözülmüş olacak. Küpeler uzaktan okunarak herhangi bir müdahale olmadan veriler sisteme aktarılıyor. Bu sayede hastalık takibi gibi konular çok daha güvenli ve hızlı olarak yürütülecek.
Çiftçiye maliyeti ne olacak?
Dijital küpe sistemi doğru ve gecikmiş bir uygulama. Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Meksika, Avustralya, Yeni Zelanda gibi hayvancılıkta gelişmiş ülkelerin uzun yıllardır sığır, koyun ve domuz için kullanılan ve bazı ülkelerde zorunlu olan dijital küpe uygulamasının hızla yaygınlaştırılması gerekiyor.
Görüştüğümüz üreticiler ve üretici örgütü temsilcileri, bu sistemin denemelerinin başarıyla tamamlandığını belirterek dijital küpenin üreticiye maliyetinin açıklanmasını bekliyorlar.
Dijital küpenin fiyatı ne olacak? Üreticilerin bu sisteme hızlıca geçmesi için mutlaka desteklenmesi gerekir. Kaldı ki birçok ülkenin, sisteme geçerken üreticiyi destekleyerek hızla yaygınlaşmasını sağladığı ifade ediliyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın dijital küpe sistemine geçişin üreticilere maliyeti ve bu konuda yapılacak desteği açıklaması gerekiyor. Büyük işletmeler bu sisteme daha hızlı adapte olabilir ama küçük aile işletmelerinin adaptasyonu zaman alabilir. Bu konuda üretici örgütleri ile nasıl bir işbirliği yapılacak? Dijital küpeleme işlemi Tarım İl ve İlçe Müdürlükleri tarafından mı yapılacak, üretici örgütleri de devreye girecek mi?
Özetle, dijital küpe sistemi hayvancılık için önemli bir proje. Bu proje sığır için başlatılıyor. Küçükbaş hayvancılıkta da uygulanacak mı? Küpenin üreticiye maliyeti ne olacak? Bu konuda devlet desteği olacak mı? Dijital küpelerin kullanım süresi ne kadar? Kulaktan düşme oranı yüzde kaç? Kaç yılda bir değiştirilmesi gerekecek? Gibi pek çok soru var. Bu sorulara en kısa sürede yanıt verilmeli.
Sistemin faydaları
- Doğumdan kesime kadar büyükbaş hayvanların dijital kimlikle takibi.
- Aşı, sağlık geçmişi ve hareketlerin güvenli elektronik ortamda kaydı.
- Sahte küpe ve kayıt dışı hayvan hareketlerinin önlenmesi.
- Salgın hastalıklara daha hızlı müdahale edilmesi.
Dünyadaki uygulamalar nasıl?
Avrupa Birliği’nde 1998 yılından bu yana hayvancılıkta kulak küpesi zorunlu olarak uygulanıyor. Gelişen teknoloji ile birlikte digital sistemler yaygınlaşıyor. Özellikle hastalıklarla mücadelede bu teknolojiler hastalığın önlenmesi, yayılması konusunda ciddi başarılar elde edilmesini sağlıyor.
Radyo Frekansı ile Tanımlama olarak adlandırılan RFİD (nesneleri veya kişileri radyo dalgaları kullanarak uzaktan ve otomatik olarak tanıyan bir kablosuz iletişim teknolojisi) sistemi ile hayvan hasatlığı anlık olarak tespit ediliyor.
Gıda sektörü ve perakendecilerin izlenebilirlik talepleri bu sistemlerin daha yaygın ve etkin kullanılmasını sağlıyor. Avrupa Birliği’nin “çiftlikten sofraya izlenebilirlik stratejisi” sığır, koyun ve domuz yetiştiriciliği yapılan işletmelerde bu sistem yaygın olarak uygulanıyor.
Özellikle Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Meksika, Uruguay, Avustralya, Yeni Zelanda gibi hayvancılığın geliştiği ülkelerde yaygın uygulanıyor.
Avustralya’dan örnek sistem
1999 yılında Avustralya'da kurulan Ulusal Hayvan Kimlik Sistemi (NLIS), uzmanlar tarafından, dünyadaki en etkili ve kapsamlı hayvan izlenebilirlik sistemlerinden biri olarak kabul ediliyor. Hayvanları doğumdan kesime kadar takip eden NLIS sistemi, biyolojik güvenlik, gıda güvenliği, hastalık önleme ve pazar erişiminde kritik bir rol oynuyor.
Başlangıçta sığırlar için tasarlanan sistem, daha sonra koyun ve keçileri de kapsayacak şekilde genişletildi. Birincil amaç, Avustralya genelinde hayvan hareketleri için sağlam bir izlenebilirlik sistemi sağlamak ve yetkililerin bir hastalık salgını veya gıda güvenliği endişesi durumunda hayvanın geçmişini hızlı ve doğru bir şekilde takip etmelerini mümkün kılmaktı.
