30 yıl önce AB ile gümrük birliğini hazırlayan teknik ekipte Reyhan Atmaca da vardı. 1971 yılında kurulan Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı'nda göreve başlamış, Gümrük birliği süreci ve serbest ticaret anlaşmaları sürecindeki ikili müzakerelerde Dış Ticaret Müsteşarlığı Avrupa Birliği Genel Müdürü olarak heyet başkanlığı ve baş müzakerecilik yapmıştı.
Bundan beş yıl kadar önce Türk Dışticaret Vakfı Yönetim Kurulu üyesi, Dış Ticaret Müsteşarlığı eski İhracat Genel Müdürü Ömer Berki moderatörlüğünde düzenlenen "Uzun İnce Bir Yolda Gümrük Birliği Virajı" başlıklı söyleşide konuk olarak yer aldı.
AB ile Gümrük Birliği’nin Türkiye açısından önemini anlatan, buna karşın yürürlüğe girmesinin hemen ardından 1997’de AB’nin, Lüksemburg Zirvesi’nde Türkiye’yi genişleme süreci dışında bırakmasının yarattığı hayal kırıklığını dile getiren Reyhan Atmaca, bunu TOBB tarafından düzenlenen bir konferansa katılmak için gelen Avrupa Komisyonu Türkiye Masası Şefi Serge Abou ile paylaşır.
Serge Abou, Gümrük Birliği anlaşmasının önemine dikkat çekerek şöyle konuşur: “Topluluğun temel taşı, nüvesi gümrük birliği. Pek çok aday ülke ile de böyle bir anlaşma imzalanmadı. Siz buna sahip olan tek ülkesiniz. Ve Topluluk ile aynı politikaları izlediğiniz ve aynı vergileri uyguladığınız için Topluluğun sizi dışlaması imkânsız. Topluluk yan çizse de, hayat boyu size ilişkin bir sorumluluk hissedecek. Ve göreceksiniz gümrük birliğinin size sadece kazancı olacak.”
O yıllarda aynı zamanda Avrupa Komisyonu Başkanı olan Lüksemburg Başbakanı Jacques Santer’in baş danışmanı olan ve AB’nin Kıbrıs Özel Temsilcisi olarak Ada’da görüşmeler yapan Serge Abou’nun bu çifte görevi muhtemelen bugün de AB’nin de içinde olduğu Kıbrıs tartışmalarının izahı bakımından bir anlam taşıyordur.
Biz cümlenin altını bir kez daha çizelim: “Topluluğun sizi dışlaması imkansız.” Ayrıca; “Topluluk …. hayat boyu size sorumluluk hissedecek.”
Reyhan Atmaca “O zaman ona kızmakla beraber içimden hak vermiştim.” diyerek anlatmaya devam ediyor. “… Topluluğun kuruluş amacına en çok hizmet eden noktası gümrük birliği. O kaybolmayacak tek şey. Ve artı AB bizle Gümrük Birliği yapmayıp da serbest ticaret anlaşması yapsaydı, topluluğun dünyada çok azalmış vergilerine karşı, ekstra bir güç de almayacaktık. Biliyorsunuz gümrük birliğinin en büyük özelliği malların serbest dolaşımında menşei istenmemesi. İhracat mallarının çok büyük bir kısmını ithalatla karşılayan Türkiye için bu çok önemli. Gümrük birliğinin Türkiye’ye gerek statik etkilerinin olumlu olduğun, dinamik etkilerinin de dünya ile entegrasyonunda ilişkilerinde çok pozitif rol oynadığını düşünüyorum.”
Her iki tarafın profesyonellerinin o günkü yorumlarının yanına bugün yaşanan Made in EU sürecini koyduğumuzda, bizi “… dışlaması imkansız” olan AB’nin ve “kaybolmayacak tek şey” olarak gösterilen gümrük birliği uygulamasını ne hâle getirdiğini görüp kimimiz şaşıracak, kimimiz tepki göstereceğiz.
5 yılda büyük yaşanan büyük eksen kaymasına o günün Avrupa Komisyonu Türkiye Masası Şefi ve Kıbrıs Özel Temsilcisi Abou kim bilir ne der, bu durumu nasıl izah etmeye çalışırdı?
Gümrük birliği anlaşması en basit şekliyle taraf ülkelerin kendi aralarındaki ticarette gümrük vergilerini ve miktar kısıtlamalarını kaldırması, buna karşılık anlaşma dışı üçüncü ülkelere karşı ortak gümrük tarifesi ve ortak ticaret politikası uygulamasıydı. AB kendisine katılacak bir aday ülke ile önce serbest ticaret anlaşması yapar ancak tam üye olunduğunda anlaşma gümrük birliğine dönerdi. Türkiye için böyle olmadı ve Türkiye iki formül arasındaki tek fark olan AB’nin üçüncü ülkelere yönelik gümrük vergisi taahhütlerini de üstlenmiş oldu.
Yıllar böyle geçti ancak 30 yıl sonra AB farklı sözler etmeye başladı. Neydi bunlar?
Birincisi; dün Çin’de Avrupalı firmalarca üretilen mal, Avrupa’nın kamu ihalelerinden yararlanacak şekilde dolaşıma giriyorken, yarın gümrük birliğine rağmen Türkiye’de üretilen sanayi ürünü bir mal Avrupa malı kabul edilmeyecek. Bu malı üretmek için onlarca yıldır milyarlarca dolarlık yatırım yaparak üreten tesislerin atıl kalması, kapanması, yüz binlerle ifade edilen işçilerinin evine gitmesi AB için bir anlam teşkil etmeyecek.
Sadece bu kadar olsa!.. AB 30 yıldır, “Üçüncü ülkelerle imzaladığım anlaşmalar gereği düşürdüğüm gümrük vergilerini, aynen sen de düşürmek zorundasın.” demeye devam edecek.
Aynı üçüncü ülke Türkiye’ye gelip yatırım yaptığında, ürettiği sanayi ürününü Avrupa’ya satmaya çalıştığında, AB ‘vergi kaçağı’,’koruma mevzuatı’ falan filan diyerek buna da izin vermeyecek.
Özetle ‘Ürettiğin Avrupa Malı değil’, ‘Anlaşmalarıma uy’, ‘Senin ülkene yatırım yapanların ürettiğini de ülkeme sokmam’, ‘ Ben bunlara da uymam’ anlamında konuşacak…
Bu durumda Strazburg'da 13 Aralık 1995 tarihinde yapılan oylamada 343 kabul, 149 ret ve 36 çekimser oyla onaylanan, Ortaklık Konseyi’nin 1/95 sayılı kararı ile 1 Ocak 1996’dan itibaren uygulanmasına geçilen ‘Gümrük Birliği’ herhalde yürümeyecek.
Bütün bunların dışında Gümrük Birliği’nin modası geçmiş hükümleriyle yürüyen ilişkiyi , yeni hükümler ihdas edip bugün bütünüyle yürümez hâle getirdiğinde, bir de çözüm için yeni ve siyasi koşullar dayatıyorsan… Uzlaşmayı örneğin Kıbrıs sorunundaki ilerlemeye, deniz yetki alanlarına ya da ‘gözünün üstünde kaşın var’a bağlayabiliyorsan, yine de tarafları tam üyeliğe götürecek Gümrük Birliği anlaşması ya da kararı yürürlüktedir diyebilir miyiz?
Kuşkusuz Türkiye ile AB arasında, sadece gümrük birliği sonrası geçen 30 yıldır tam üye olamayacak kadar uzak, yolları ayıramayacak kadar yakın olan ilişkilerin önemini biliyoruz.
Ancak bu kez ekonomiyi de ilgilendiren ciddi bir sorun sorun var! Bu nedenle ekonomik ilişkileri rayına oturtmak için siyasi dayatmaların sonuç vermediğini geçmişte gördüğümüz gibi, hükümlerine uyulmayacağı giderek netleşen bir anlaşma için ‘güncelleme’ den farklı pozisyon almamız gerekiyor.