Bu köşeyi dikkatle takip edenler, yukarıdaki başlığa benzer bir başlığı geçtiğimiz aylarda kullandığımı hatırlıyor olabilir. Tarih 24 Nisan’dı ve Merkez Bankası’nın enflasyon tahmin ve hedefini güncellemesine kısa bir süre kala bu konuyu irdelediğim yazımın başlığını şöyle atmıştım:
“Enflasyon hedefini değiştirsek de mi tutturamasak değiştirmesek de mi tutturamasak!”
Bugünkü başlıkta ilk bakışta bir mantık hatası var gibi görünüyor, biliyorum. Hedeflenmeyen bir enflasyonu tutturamama gibi bir durum söz konusu olmaz elbette ama hedef belirlemenin, bu hedefe ulaşılamadığı için anlamsızlığını vurgulamaya çalıştım.
Savrulmanın böylesi
2021 yılından bu yana olan dönemin enflasyon hedef ve gerçekleşmelerine ya da gerçekleşme tahminlerine bakınca insan ister istemez “Savrulmanın da böylesi” demekten kendini alamıyor.
Belki de Türkiye yıllar önce enflasyonu yüzde 5’e indirdi(!) ama bunun farkına bir türlü varılamadı. Adeta görünmeyen, sanal bir enflasyon.
Türkiye, 2023 yılından beri yüzde 5 enflasyona inmiş olmalıydı. Hedef böyleydi. Tablonun pembe bölümlerindeki enflasyona dikkat; hep yüzde 5.
Ama bırakın yüzde 5’e inmeyi, tahmin ve hedefler her yıl artırıldı. Bu oran nostalji olarak kaldı.
Yüzde 5, üçer yıllık hazırlanan programların dördüncü ve sonraki yıllarının hedefi. Programlar yapılıyor; ilk üç yıla bir oran konuluyor, sonrası için de klasik hâle gelen yüzde 5 deniliyor. İşte sonuçta ortaya böylesine devasa bir pembe alan çıkıyor.
Kaldı ki yüzde 5’lere hiç ulaşılamamış da ilk üç yılın oranları tutmuş mu ki?
Buyurun sapmalardan sapma beğenin! Bakın nasıl bir savrulma yaşanmış!
Aslında hedeften ne kadar uzağa düşüldüğü de hangi hedefin dikkate alındığına göre o kadar farklı ki…
Örneğin 2021 için Merkez Bankası’nın ilk tahmini yüzde 9,4. Merkez Bankası o yılın dördüncü enflasyon raporunda tahminini yüzde 18’e çıkarmış ama gerçekleşme yüzde 36 olmuş. Merkez Bankası’nın “ileri görüşlülüğü” müthiş! 2021’in eylül ve ekiminde faiz indirilmiş, faizi görünürde tabii ki TCMB indirmiş ve kur tırmanmaya başlamış ama aynı TCMB bunun enflasyonu azdıracağı görmemiş ya da görmek istememiş. Çünkü enflasyon tahmini ekim ayının sonunda 18’e çıkarılmış ama iki ay sonra enflasyon nasıl olmuşsa(!) yüzde 36’ya fırlamış.
TCMB hedefleri; bir kere bile tutmaz mı?
Hadi iki-üç yıl öncesinde yapılan tahminleri tutturmak zor, kabul. O yüzden ilk tahminlere bakalım.
- Yıl 2022; ilk enflasyon raporunda o yılın tahmini yüzde 23. Faiz indirimi sürüyor ve bu tercihin etkisiyle Aralık 2021 ve Ocak 2022'de yüzde 13,58 ve yüzde 11,10 gibi fiyat artışları yaşanmış ve gidiş çok kötü ama Merkez Bankası'nın tahmini yüzde 23. Önceki tahmin yüzde 12. Sonra tahmin yükseltilerek gidiliyor ve son tahmin yüzde 65, gerçekleşme yüzde 64 oluyor. Merkez Bankası adeta seyirci; enflasyona göre tahmin güncelliyor, yani enflasyonu zapt edecek bir şey yapamıyor.
- 2023 ibretlik bir yıl. Merkez Bankası yıla yüzde 22 tahminle başlıyor. Dikkat, bu tahmin yapılırken bir önceki yılın gerçekleşmesi belli ve yüzde 64. Yani Merkez Bankası ciddi ciddi 64'ten 22'ye inmeyi mi öngörüyor; tabii ki hayır, "Yazalım gitsin" havası ya da "Başka ne yapabilirdik ki" çaresizliği mi? Yine seyirci konumunda olan biteni izleme; son raporda tahmin yüzde 65'e çıkarılıyor. Tam isabet, gerçekleşme de yüzde 65 oluyor!
- Merkez Bankası 2024'te sanki kendine geliyor, hedef yüzde 36, gerçekleşme 44.
- 2025'te de yola yüzde 24 ile çıkılıyor, gerçekleşme de yüzde 31 oluyor.
2026'da makas yine açıldı
Öngörülen enflasyonla gerçekleşme arasındaki makas 2024 ve 2025 yıllarında önemli ölçüde daralmıştı. Ancak makas bu yıl yeniden açılıyor.
Merkez Bankası bu yıla yüzde 16 hedefiyle girdi, daha sonra hedef yüzde 24'e, tahmin yüzde 28'e revize edildi. Gerçekleşmenin yüzde 28'i aşacağı OVP'deki tahminin bir miktar yukarıda (yüzde 28,4) belirlenmesiyle kabul edildi ama yüzde 30'un altında kalınması pek de mümkün görünmüyor.
Dolayısıyla 2026 için ortada ciddi bir sapma var. Neredeyse öngörülen 1, gerçekleşen 2 olacak.
Ya OVP hedeflerindeki sapma?
Merkez Bankası ekonomide önemli bir yere sahip ama sınırlı bir yere sahip. Öyle olmaması gerekir ama gerçek bu.
Dolayısıyla Merkez Bankası'nın enflasyon tahmin ve hedeflerindeki sapma, siyasilerin müdahil olması yüzünden bir ölçüde makul bulunabilir, bir ölçüde...
Peki ya hükümetin ortaya koyduğu orta vadeli programlardaki sapma nasıl izah edilecek.
- 2020'nin sonuna doğru 2021-2023 dönemi programı yapılırken kimsenin aklında belli ki 2021'in eylülünde başlayacak faiz indirimi yok. Yok ki enflasyon yüzde 8 öngörülüyor. Gerçekleşme 36'yı buluyor.
- 2021'in sonu yaklaşmış, 2022-2024 OVP'si yapılıyor, ekonomi politikasının kökten değişeceğini ekonomiyle ilgili kimse halen bilmiyor ve 2022 için enflasyon yalnızca yüzde 9,8 öngörülüyor. Gerçekleşme tam 64.
- 2022'de yapılan 2023-2025 OVP'si evlere şenlik! Bu programın yapıldığı aylarda yıllık enflasyon yüzde 80-85 dolayında. Bu oran ortadayken 2023 enflasyonu, tutmayacağı biline biline, göz göre göre yüzde 25 olarak öngörülüyor.
Güveni yok etmenin en kestirme yolu
Hiçbir yıl enflasyon hedefini tutturama, sonra da vatandaşın açıklanan hedeflere ulaşılacağını inanmasını bekle!
Üstelik vatandaş açıklanan oranlara bile inanmıyor, güvenmiyorken yap bütün bunları.
"Ne tahmin ediyorlarsa en az iki katı" yargını kırmak öyle kendiliğinden olmuyor.
"Zaten açıkladıkları oran da gerçeği yansıtmıyor" yargısını kırmak da...
Sonra tutup EYT ve KKM'nin enflasyonun kontrolden çıkmasına yol açabilecek etkenler olduğu söylenmek durumunda kalınıyor; kalınıyor da vatandaş da haklı olarak "EYT ve KKM'yi kim çıkardı" diye soruyor.
Sonra "Şu fiyatlama davranışları bir türlü düzelmiyor" diye yakınılıyor, hemen ardından da "Yönetilen yönlendirilen fiyat ayarlamalarında daha hassas davranacağız" diyerek geçmişe dönük bir özeleştiri yapmak durumunda kalınıyor.
Enflasyon hedefini niye gerçekçi olarak niteledim?
Bu köşede dün yer alan yazımda OVP hedefleri arasında en gerçekçi görünenin enflasyon olduğunu yazdım. Bu görüşümün gerekçesini dün detaylı olarak anlatmaya çalıştım ama konu anlaşılan biraz daha açıklama gerektiriyor.
Yazımın diğer bölümlerinde de değindiğim gibi geçmiş yıllarda bir sonraki yıl için gerçekleşmesi hiç mi hiç mümkün olmayan oranlar belirlenirdi. Bu konuda en tipik örnek 2023-2025 OVP'si. Bu program yapılırken yıllık enflasyon yüzde 80-85 dolayındaydı. 2022'nin enflasyonunun yüzde 65 olarak tahmin edildiği 2023-2025 OVP'sinde, 2023 hedefi hiç olmayacak şekilde yüzde 25 olarak yer aldı.
Bu yaklaşım bu yıl büyük ölçüde terk edildi ve 2026'daki gerçekleşme tahminine göre (yüzde 28,4) gerçekçi bir 2027 hedefi (yüzde 21) belirlendi.
Dikkatinizi çekerim, burada temel vurgu yüzde 21'in gerçekçiliği değil, yüzde 28,4'lük tahmine göre gerçekçi olduğu.
