Türkiye Çin’in modelini birebir kopyalamak zorunda değil; kendi dinamiklerine göre kurgulayarak hem üniversite-sanayi köprüsünü güçlendirebilir hem de derin-teknoloji girişimciliğinde ciddi bir sıçrama yaratabilir.
Çin’in 2024’te yürürlüğe giren ‘pratik doktora’ yasası derin-teknoloji girişimciliğinde yeni bir fırsat oluşturuyor. Türkiye de bu konuda kendine özgün bir model ortaya koyarak önemli bir fırsat alanı açabilir.
Geçtiğimiz yıllarda Çin’de Southeast University’de Zheng Hehui adlı bir doktora adayı, jüri karşısına çıktı. Önünde kütüphane raflarında tozlanacak deri ciltli bir tez yoktu; somut bir ürün vardı: Yangtze Nehri’ni geçen kablolu bir demiryolu-karayolu köprüsünün ayaklarını oluşturan, Lego gibi birbirine kenetlenen takviyeli çelik bloklar. Ürün hâlihazırda taşıyıcı sistem olarak iş başında. Zheng, tez değil ürünle doktoralı oldu.
18 kritik alanda pilot programlar yürüyor
Çin’in yürürlüğe giren yasası, mühendislik alanında doktora derecesi için fiziksel prototip, yeni teknik veya büyük ölçekli proje uygulamasını tez yerine geçer hâle getirdi. 2022’den bu yana 18 kritik alanda (elektronik, bilişim, yarı-iletken vb.) pilot programlar yürüyor; son üç yılda mühendislik alanında yüksek lisans kurumları kuruldu, 20.000 öğrenci sisteme dâhil oldu, 60 üniversite ve sektörden 100’ü aşkın kuruluş bu programa katılıyor. Tsinghua Üniversitesi tek başına 56 şirketle ortaklık kurdu; 1.430 öğrencisinden 100’den fazla patent çıktı. Harbin Institute of Technology’den Wei Lianfeng, vakum lazer kaynak süreciyle yeni rotanın ilk mezunu oldu; eylülden bu yana en az 11 mühendis aynı yoldan doktoralı.
Bu gelişme, Çin’de uzun zamandır arka planda yapılan ciddi bir öz eleştirinin sonucu olarak ortaya çıktı. Çin akademisi yıllarca “publish or perish” baskısıyla yayın sayısına odaklandı ve “makale fabrikaları” (paper mills) denen kara borsa büyüdü. 2023’te dünya genelinde rekor düzeyde 10.000’den fazla makale geri çekildi. Eleştirmenler bu dönemin yüksek-h-indeksli ama saha karşılığı zayıf araştırmacılarına “Makale Generalleri” (Paper Generals) diyordu. Çıkarılan bu yasa bu soruna karşı sistemik bir cevap olarak başladı ve güzel sonuçlar ortaya çıkmaya başladı. Nanjing Üniversitesi’nden Li Jiang’ın özetiyle: kitaplardan öğrenilen teorik bilgi ile toplumun ihtiyacı arasında büyük bir uçurum vardı.
Modelin üç önemli kazanımı var. Birincisi, derin-teknoloji girişimciliğine doğrudan ivme: Doktora seviyesindeki teknik derinlik akademik makale yerine pazarda karşılığı olan ürüne dönüşünce, yapay zekâ, kuantum, ileri malzeme ve yarı-iletken alanlarında gerçek katma-değerli çıktılar üretiliyor. İkincisi, yapay zekâ çağında “tez ekonomisi”nin sağlıksız hâle gelmesine bir panzehir: üretici yapay zekâ tezi yapısal olarak yazılabilir kıldı; çalışan bir prototipi ise üretemiyor. Üçüncüsü, ekosisteme teknik derinliği yüksek girişimci akışı: fonların aradığı “derin teknik + iş anlayışı” bileşiminin sistematik üretimi.
Türkiye bu modeli birebir kopyalamak zorunda değil; kendi dinamiklerine göre kurgulayarak hem üniversite-sanayi köprüsünü güçlendirebilir hem de derin-teknoloji girişimciliğinde ciddi bir sıçrama yaratabilir. Önerim: Limitli sayıda pilot araştırma üniversitesi (Boğaziçi, ODTÜ, İTÜ, Bilkent, Sabancı, Özyeğin); yalnızca ilgili teknik bölümlerde (bilgisayar, elektrik-elektronik, makine, biyomedikal, malzeme, kimya mühendisliği gibi); özel bir “Girişimci Doktora Programı” kontenjanıyla, her bölümde yılda 2-4 öğrenci ile başlanabilir. Adayların seçiminde akademik notun yanında çevik hareket etme, iş yönetebilme, iş geliştirme, pazar yaklaşımı ve önceki girişim deneyimi belirleyici olabilir. Doktora dersleri standart düzende tamamlanır; tez yerine “doğrulanmış pazar talebi olan, çalışan bir ürün ve kurulu bir şirket” beklenir. Süreç Teknoloji Transfer Ofisleri’nin (TTO) kuluçka-mentörlük çerçevesinde takip eder.
Ek kontrol mekanizmaları da kurgulanabilir. Çift mentörlük zorunlu kılınabilir: Tez danışmanı + konunun uzmanı ve ilgili konuda yeterli ağa sahip hem teknik hem ticari sektörel mentorler ile TTO nun tüm süreci takip ettiği bir model geliştirilebilir. Tez jürisi yerine üç kademeli jüri: akademik (orijinallik), teknik (TRL 4’ten TRL 7’ye ilerleme), ticari (pazar doğrulaması, müşteri-LoI, gelir veya yatırım kanıtı). Yine ara dönüm noktaları da 6. ay problem doğrulaması, 18. ay prototip doğrulaması, 36. şirket kuruluşu şeklinde kurgulanırsa klasik tez yoluna dönüş opsiyonu da en azından bu havuzdaki doktora öğrencileri için kapanmış olur. Çapa finansman olarak da program, TÜBİTAK BiGG Faz-2 entegrasyonu, KOSGEB Ar-Ge desteği gibi seçeneklerlee desteklenebilir.
Türkiye’de yılda 100-150 derin teknoloji kurucusu yetişebilir
Türkiye yılda yaklaşık 12.000 -13.000 arasında doktora mezunu veriyor; bunun sadece %2-3’ü bu modele dâhil edilse, yılda 100-150 derin teknoloji kurucusu yetiştirmek demektir. 10 yıl sonra bu sayı, yapay zekâ, biyoteknoloji ve yarı-iletken sektörlerinde bir kuşağı yapısal olarak yeniden çerçevelemeye yeter. Çin bu cesur kararı verdi ve uygulama güzel sonuçlar üretiyor, Türkiye’nin de tartışmaya ve daha önemlisi pilot uygulamaya başlamak için bekleyecek vaktinin olmadığı bir dönemden geçiyoruz.
