Gelir Vergisi Kanunumuzda ayrı bir grup olarak vergilenemeyen gelir unsurları 7’nci grupta diğer kazanç ve iratlar olarak gruplandırılmıştır. Bu grupta kendi içinde değer artış kazançları ve diğer kazanç ve iratlar olarak sınıflandırılmıştır. Bu gün yazımızda değer artış kazançlarını kısaca ele alacağız.
Başlıca değer artış kazançları
Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 80’inci maddesinde aşağıda yazılı mal ve hakların elden çıkarılmasından doğan kazançlar değer artışı kazançlarıdır.
1- İvazsız olarak iktisap edilenler ile tam mükellef kurumlara ait olan ve iki yıldan fazla süreyle elde tutulan hisse senetleri hariç, menkul kıymetlerin veya diğer sermaye piyasası araçlarının elden çıkarılmasından sağlanan kazançlar.
2- GVK’nın 70’inci maddesinin birinci fıkrasının (5) numaralı bendinde yazılı arama, işletme, imtiyaz hakları ve diğer hakların (ihtira beratları hariç) elden çıkarılmasından doğan kazançlar.
3- Telif haklarının ve ihtira beratlarının müellifleri, mucitleri ve bunların kanunî mirasçıları dışında kalan kimseler tarafından elden çıkarılmasından doğan kazançlar.
4- Ortaklık haklarının veya hisselerinin elden çıkarılmasından doğan kazançlar.
5- Faaliyeti durdurulan bir işletmenin kısmen veya tamamen elden çıkarılmasından doğan kazançlar.
6- İktisap şekli ne olursa olsun (ivazsız olarak iktisap edilenler hariç)Gelir Vergisi Kanunu 70’inci maddenin 1’inci fıkrasının (1), (2), (4) ve (7) numaralı bentlerinde yazılı mal (gerçek usulde vergiye tâbi çiftçilerin ziraî istihsalde kullandıkları gayrimenkuller dahil) ve hakların,(arazi, bina ,ayrı kiraya verilen gayrimenkullerin mütemmim cüzü ve teferruatı, tescil edilen haklar, arama işletme ,imtiyaz hakları ve gemi ve gemi payları, motoru taşıtlar vd.) iktisap tarihinden başlayarak beş yıl içinde elden çıkarılmasından doğan kazançlar (Kooperatiflerin ortaklarına bu sıfatları dolayısıyla tahsis ettikleri gayrimenkulleri tahsis tarihinde ortak tarafından satın alınmış sayılır.).
Bu maddede geçen “elden çıkarma” deyimi, yukarıda yazılı mal ve hakların satılması, bir ivaz karşılığında devir ve temliki, trampa edilmesi, takası, kamulaştırılması, devletleştirilmesi, ticaret şirketlerine sermaye olarak konulmasını ifade eder.
Taksi, dolmuş, minibüs ve umum servis araçlarına ait ticari plakaların elden çıkarılmasından doğan kazançların tamamı ile bir takvim yılında elde edilen değer artışı kazancının, menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası araçlarının elden çıkarılmasından sağlananlar hariç, 6.000 (2025 yılı için 120.000, 2026 yılı için 150.000 ) Türk Lirası gelir vergisinden müstesnadır.
Faaliyetine devam eden ticari bir işletmenin kısmen veya tamamen satılmasından veya ticari işletmeye dahil amortismana tabi iktisadi kıymetlerle birinci fıkrada yazılı hakların elden çıkarılmasından doğan kazançlar ticarî kazanç sayılır ve bunlara ticarî kazanç hakkındaki hükümler uygulanır.
Gayrimenkulde ticari kazanç değer artış kazancı ayırımının önemi
Gelir Vergisi Kanunu’nun 2’nci maddesinde 1’inci sırada ticari kazanç 7’nci sırada değer artış kazançları belirtilmiştir. Gayrimenkul satışının niteliğine göre kazancın türü ve uygulanacak hükümler değişmektedir. Bu nedenle ayrıma dikkat etmek gerekir.
Gayrimenkul alım satımından elde edilen gelirin hangi gruba göre vergileme yapılacağının belirlenmesinde önemli unsurlardan biri faaliyette devamlılıktır. Alım satım faaliyeti devamlı olarak bir meslek halinde sürdürülürse burada ticari kazançtan bahsedilir. Bir yıl içinde tekbir satış varsa ve ticari bilançoya dahil değilse, değer artış kazancı söz konusu olur. Takvim yılı içerisinde birden fazla veya iki yıl art arda birer gayrimenkul satılmışsa işlem sayısında çokluk söz konusu olur.
Alım satım işlemlerinin birden fazla olması halinde kazanç türünün belirlenmesinde ikinci önemli unsur satışın yapılma amacıdır. Alım satım kazanç elde etmek amacıyla yapılırsa ticari kazanç olarak değerlendirme yapılır. Ticari bir amaç yoksa değer artış kazancı olarak işleme tabi olur. İşlemler ticari bir organizasyon içinde yapılıyorsa (iş yeri açılması, işçi çalıştırılması, ticaret siciline kayıt gibi) kazanç ticari kazanç kabul edilecektir.
Mal ve hakların iktisap şeklinin etkisi
Kanunda sayılan mal ve haklar ivazsız-karşılıksız-olarak edinilmişse bu mal ve hakların elden çıkarılmasından ortaya çıkan kazançlar değer artış kazancı olmakla beraber vergilendirilmeyecektir.
Safi değer artış kazancının tespitinde indirilecek unsurlar
Değer artış kazançlarında vergilendirilecek kazanç’’ safi değer artışı’’ tutarıdır. Değer artışında satış bedelinden aşağıdaki kalemler indirilmek suretiyle safi değere ulaşılır.
-Elden çıkarılan mal ve hakların maliyet bedeli (maliyet bedeli bilinmiyorsa emsal bedel)
-Elden çıkarma dolayısıyla yapılan ve satıcının uhdesinde kalan giderler ve ödenen vergiler ve harçların, düşülmesi suretiyle.
Endeksleme yapılması
Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 81’inci maddesinin son fıkrasında, mal ve hakların elden çıkarılmasında iktisap bedelinin, elden çıkarılan mal ve hakların, elden çıkarıldığı ay hariç olmak üzere Türkiye İstatistik Kurumu tarafından belirlenen Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) artış oranında artırılarak tespit edileceği ve endekslemenin yapılabilmesi için artış oranının %10 veya üzerinde olması gerektiği yönünde hükümlere yer verilmiştir.
Değer artışı kazançlarında istisna
Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 80’inci maddesine göre;
- Taksi, dolmuş, minibüs ve umum servis araçlarına ait ticari plakaların elden çıkarılmasından doğan kazançların tamamı,
- Menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası araçlarının elden çıkarılmasından sağlananlar hariç olmak üzere bir takvim yılında elde edilen değer artışı kazancının 2025 takvim yılı için 120.000 TL’si (2026 takvim yılı için istisna tutarı 150.000 TL) gelir vergisinden istisna edilmiştir.
Ancak elden çıkarılan menkul değer, 1.1.2006 tarihinden itibaren ihraç edilmiş menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası aracı ise istisna uygulanmayacak, elde edilen gelirden giderler düşülecek ve kalan tutar beyan edilecektir.
Vergilendirilmeyecek değer artışı kazançları
Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 81’inci maddesine göre aşağıda yazılı hallerde değer artışı kazancı hesaplanmaz ve vergilendirilmez:
1- Ferdi bir işletme sahibinin ölümü halinde, kanuni mirasçılar tarafından işletmenin faaliyetine devam olunması ve mirasçılar tarafından işletmeye dahil iktisadi kıymetlerin kayıtlı değerleriyle (bilanço esasına göre defter tutuluyorsa bilançonun aktif ve pasifiyle bütün halinde) aynen devir alınması.
2- Kazancı bilanço esasına göre tespit edilen ferdi bir işletmenin bilançosunun bir sermaye şirketine aktif ve pasifiyle bütün halinde devrolunması, devir alan şirketin bilançosuna aynen geçirilmesi ve devredilen ferdi işletmenin sahip ve sahiplerinin şirketten, devir bilançosuna göre hesaplanan öz sermayesi tutarında ortaklık payı alması (Bu ortaklık payını temsil eden hisse senetlerinin nama yazılı olması şarttır.)
3- Kollektif ve adi komandit şirketlerin bu maddenin (2) numaralı bendinde yazılı şartlar dahilinde nev’i değiştirerek sermaye şirketi haline dönüşmesi (Kollektif ve adi komandit şirketlerin şekil değiştirerek anonim şirket haline dönüşmesi halinde şekil değiştiren Kollektif ve adi komandit şirketlerin ortaklarının anonim şirketteki ortaklık paylarını gösteren hisse senetlerinin nama yazılı olması şarttır.)
