Tarım, masa başı yazı yazılacak bir alan değil. Mutlaka sahada olmalısınız. Sahada olanlarla sürekli diyalog içerisinde olmanız gerekiyor. Kendi adıma 30 yıldır hep sahada olmaya çalıştım. Gidemediğim il sayısı, iki elin parmağından daha az. O illerden birisi de Bingöl’dü. Geçen hafta nihayet Bingöl’e de gittim.
Bingöl’ün ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı. Hayvancılık, özellikle de arıcılık öne çıkıyor. Avrupa Birliği’nden coğrafi işaretli Bingöl balı, sadece Türkiye’de değil uluslararası düzeydeki yarışmalarda hep ilk sıralarda yer alır.
Sadece Bingöl’ün değil, bölgenin, ülkenin hayvancılık konusundaki en önemli yatırımı, Haziran 2018’de temeli atılan Sütaş’ın Doğu - Güneydoğu Anadolu Sütçülük Projesi Bingöl Entegre Tesisleri’dir. Bu yatırım, sadece büyükbaş hayvanların beslendiği, elde edilen sütün işlenerek süt ürünlerinin üretildiği, ineklerin gübresinden enerji üretilen sıradan bir yatırım değil. Bölgenin gelişmesine çok yönlü katkılar sağlayan bölgesel kalkınma modelidir.
Muharrem Yılmaz’ın daveti
Doğu-Güneydoğu Anadolu Sütçülük Projesi Bingöl Entegre Tesisleri’nin yatırımcısı olan Sütaş’ın Yönetim Kurulu Başkanı Muharrem Yılmaz’dan 7 Mayıs’ta bir davet aldım. Davet yazısında şöyle diyordu:
Sayın Ali Ekber Yıldırım,
1975 yılında Bursa Karacabey’de başlayan sütçülük yolculuğumuz 51.Yılına ulaştı. Kurulduğumuz günden bu yana, sütün iyiliğini ve bereketini yaymak için tutkuyla çalışıyoruz.
Türkiye’nin dört bir yanında yer alan tesislerimizde, süt değer zincirini entegre eden, ürünlerimizin doğallığını ve besin değerini güvence altına alan “Çiftlikten Sofralara” iş modelimiz ile faaliyet gösteriyoruz. İş modelimiz, döngüsel ekonomi ve sürdürülebilir gıda sistemleri açısından da güçlü bir örnek oluşturuyor.
En son yatırımımız olan “Doğu-Güneydoğu Anadolu Sütçülük Projesi Bingöl Entegre tesislerimizi ve “Çiftlikten Sofralara” entegre iş modelimizi yerinde tanıtmak ve Sütaş’ın bugününü birlikte değerlendirmek üzere, sizi 5-6 Haziran 2026 tarihlerinde Bingöl Tesislerimizde ağırlamaktan özel memnuniyet duyacağım.
Saygılarımla.
Muharrem Yılmaz’ın daveti ile Sütaş’ın Doğu-Güneydoğu Anadolu Sütçülük Projesi Bingöl Entegre Tesisleri’ni bir grup gazeteci meslektaşımızla birlikte gezdik. Muharrem Yılmaz’dan, birinci ağızdan bilgiler aldık.
Hedef, sütün iyiliğini ve bereketini yaymak
Tarım yazmaya başladığım 1996 yılından bu yana Muharrem Yılmaz ile görüşüyoruz. Sütçülük konusundaki duyarlılığı ve kendi deyimi ile “sütün iyiliğini ve bereketini yaymak” için tutkuyla çalışıyor.
Bugün çokça konuşulan, kararları tartışılan Ulusal Süt Konseyi’nin fikir babalarından birisidir. Arşivimi karıştırınca, Muharrem Yılmaz’ın bana gönderdiği 3 Ağustos 1999 tarihli Ulusal Süt Konseyi başlıklı önerisini içeren raporu buldum. Raporda, Türkiye’de hayvancılık ve süt sektörünün sorunlarının çözümü için “Ulusal Süt Konseyi”nin kurulması öneriliyordu. Çok detaylı bir çalışmaydı. Konseyin amacı, organları, oluşturulacak komiteler, süt fiyatının belirlenmesi, “Süt Fiyat İstikrar Fonu” oluşturularak piyasaya gerektiğinde müdahale edilmesi ve benzeri birçok konu ayrıntılı olarak ele alınıyordu. O’nun önerdiği Ulusal Süt Konseyi, bugünkü Ulusal Süt Konseyi’nden çok daha farklıydı. O öneri doğrultusunda kurulsaydı özerk, bağımsız bir konsey olacak ve bugünkü kadar tartışılmayacaktı.
Bölgesel Kalkınma Modeli
Sütaş Yönetim Kurulu Başkanı Muharrem Yılmaz’ın verdiği bilgiye göre, Sütaş’ın iş modeli; ekonomik, sosyal etkileri ve kapsayıcı niteliğiyle bir “Bölgesel Kalkınma Modeli” niteliğindedir. Bu model ile hayata geçirilen “Sütaş Güney Marmara Sütçülük Projesi- Karacabey Entegre Tesisleri”, “Sütaş Orta Anadolu Sütçülük Projesi Aksaray Entegre Tesisleri” ve “Sütaş Ege Sütçülük Projesi Tire Entegre Tesisleri”, kendi bölgelerinde yarattıkları ekonomik ve sosyal etkilerle bölgelerinin kalkınmasına önemli katkılarda bulunan başarılı örneklerdir.
Bu örneklerden edinilen bilgi ve tecrübe ile 2018 yılı Haziran ayında temeli atılan “Sütaş Doğu-Güneydoğu Anadolu Sütçülük Projesi” başlatıldı. Proje kapsamındaki tesisler, yapılan üretim ve ayrıntılar özetle şöyle:
1- Sütaş Bingöl Entegre Tesisleri, 3 bin 200 dekar arazi üzerinde yer alıyor.
2- Damızlık Süt Sığırı Çiftliği,10 bin baş sağmal olmak üzere 22 bin 500 baş kapasiteli. Bölgede yapılacak süt hayvancılığı yatırımları için gerekli damızlık süt sığırı ihtiyacı karşılanırken aynı zamanda yatırım kapsamındaki süt ürünleri fabrikasının ihtiyacı olan sütün yüzde 25’i de burada üretiliyor.
3- Karma Yem Fabrikası, günlük 600 ton kapasiteye sahip. Süt ürünleri fabrikasının işleyeceği günlük 1.000 ton sütü üreten süt ineklerinin ihtiyacı olan karma yemin tamamını karşılayabilecek.
4- Rasyon Hazırlama Merkezi, yerli mühendislik ve imalat imkanlarıyla gerçekleştirilen saatte 2x25 ton kapasiteli merkez, ülke hayvancılığına kazandırılmış önemli bir teknolojik yenilik olmanın yanı sıra, aynı zamanda çiftliklerin ihtiyacı olan günlük 700 ton rasyonu hazırlayabilecek.
5- Yem bitkileri üretimi mekanizasyon yatırımları, bölgede sulanabilir alanlarda yılda iki kez ürün alabilme ve böylece hayvancılık için gerekli olan yem bitkilerini yetiştirilebilme imkânı var. Sözleşmeli modelle yapılan bu üretimler için gerekli olan makina ekipman yatırımları proje kapsamında gerçekleştirildi.
Günlük 1000 ton kapasiteli süt fabrikası
6- Süt Ürünleri Fabrikası, günlük 1.000ton süt işleme kapasitesi ile kurulan fabrika aynı anda 18 ayrı ürün üretip paketleyebilme imkanına sahip. Fabrika, maksimum hijyen ve minimum enerji kullanımı ilkelerine göre tasarlandı. Yerli makina, ekipman, dizayn ve mühendislik hizmetleri için referans olacak birçok başarılı örneği barındırıyor.
7- Biyogaz ve Elektrik Üretim Tesisi, Sütaş çiftliklerinin ve fabrikalarının organik atıkları 6,4 MWh kapasiteli biyogaz tesislerinde işlenerek elektrik ve ısı enerjisi (buhar) üretiliyor.
8- Güneş Enerjisi Santrali, yenilenebilir enerji üretimini artırmak için çiftliklerin ve tesislerin çatılarına kurulan güneş enerjisi santrali GES kurulu gücü 11,5 MWp’a ulaştı.
9- Organik Gübre Tesisi, biyogaz tesislerinin çıktılarından yılda700 bin ton katı ve sıvı fermente organik gübre üretiliyor. Böylece ineklerin yemlerinin yetiştirildiği toprakların gübre ihtiyacı karşılanırken, aynı zamanda bu bölgedeki tarlaların organik yapısının iyileştirilmesi ve verimliliğinin artırılması sağlanacak.
10- Süt Hayvancılığı Eğitim Merkezi ve Eğitim Çiftliği, üreticilere, öğrencilere ve süt hayvancılığı yatırımı yapmak isteyen girişimcilere ücretsiz hayvancılık eğitimi veriliyor.
11- Süt Hayvancılığı Araştırma ve Geliştirme Merkezi, kapsamında iki önemli laboratuar var. Hayvan Sağlığı Teşhis ve Analiz Laboratuvarında, çiftliklerindeki hayvanların periyodik sağlık kontrollerinin gerektirdiği testlerin yapılarak sürü sağlığının, bağışıklığının ve verimliliğinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütülüyor. Nesil Islahı Araştırma Laboratuvarında ise, bölgedeki hayvancılığın geliştirilmesine destek olmak üzere; nesil ıslah çalışmaları ile yüksek verimli hayvanların belirlenmesi ve hastalıklara karşı direnci yüksek sığır ırklarının yetiştirilmesine yönelik projeler yürütülüyor. Bu amaçla embriyo transferi ve sperma üretimi gibi çalışmalar yapılıyor.
Yatırımın 2018-2033 ekonomik analizi
Daha önce de bu köşede yazmıştım. Prof. Dr. Erinç Yeldan ve Kalkınma Uzmanı Kamil Taşçı’nın 2018-2023 dönemi için hazırladığı “Sütaş Doğu-Güneydoğu Anadolu Sütçülük Projesi Bingöl Entegre Tesisleri Yatırımının Sosyo-Ekonomik Etkileri” raporunda bu yatırımın yaratacağı etkiler özetle şöyle ifade ediliyor:
“Sütaş Bingöl Entegre Tesisleri yatırımı geri bağlantısı yüksek bir yatırımdır. Geri bağlantı etkisi yüksek olan yatırımların yerel ekonomilerde etkileri çok daha büyüktür. Bu tür yatırımlar var olan yerel/ bölgesel bir ekonomi içinde konumlanma değil, kendi ekosistemlerini kurmaya dönük yatırımlardır. Bu yatırımın etkisiyle, Bingöl ve çevresinde yem bitkileri üretimi ve hayvancılık faaliyetleri açısından önemli bir dönüşüm sağlanacaktır. Sütaş yatırımının, Bingöl ve bölgede oluşturacağı ekosistem içinde, alt değer zincirleri marifetiyle geniş bir ekonomik havza oluşturacağı, sadece tarım ve hayvancılığa etkileri ile bile, tek başına bu yatırımın, yereldeki ekonomik dönüşümü gerçekleştirebileceği görülmektedir.
Bu yatırım ile birlikte tarım ve hayvancılığın yanı sıra, bölgede, makine ekipman üretimi, ambalaj malzemeleri üretimi, inşaat, lojistik, tarımsal teknolojiler ve destek hizmetleri gibi çok değişik faaliyetlerin gerçekleşmesi beklenmektedir.”
2033 yılına kadar beklenen değişim ve dönüşüm
Rapora göre, Sütaş Bingöl yatırımının faaliyete geçmesiyle, bölgede görülecek gelişim ve dönüşümlerin bazı sonuçları özetle şöyle:
- 2033 yılında, normal eğilimine göre 2 milyar 254 milyon dolarlık bir büyüklüğe erişmesi beklenen Bingöl ekonomisinin, bu yatırım sonrasında 3 milyar 641 milyon dolarlık bir büyüklüğe ulaşacağı hesaplanmıştır.
- Bingöl’ün 2033 yılındaki GSYH(Gayri Safi Yurtiçi Hasıla)’sının yıllık 1 milyar 386 milyon dolarlık kısmı Sütaş yatırımının doğrudan ve dolaylı etkileri ile oluşacaktır. Bu oran Bingöl’ün GSYH’sının yüzde 61,5’ine karşılık gelmektedir.
- Sütaş yatırımı olmaksızın Bingöl’ün 2033 yılındaki fert başı milli gelirinin 7 bin 322 dolar olacağı tahmin edilirken, bu yatırımdan sonra, bu değerin 10 bin 221 dolara erişeceği hesaplanmıştır.
- Kişi başına milli gelirin normal eğilimine göre 2 bin 900 dolar daha yüksek gerçekleşecek olması, ili, Sosyoekonomik Gelişmişlik Sıralamasında 2 kademe yukarı taşıyacak, 6’ncı kademe iller arasından 4’üncü kademe iller arasına konumlandıracaktır.
- Bu yatırım ile Bingöl, Türkiye’de fert başı milli gelir bakımından 73’üncü sıradaki konumundan, 35 sıra birden yükselerek 38’inci sıraya gelecektir.
- Fert başı gelirin artışına uyumlu olarak hane halkı refahının da önemli ölçüde artacağı hesaplanmıştır. Yatırımın ve üretim faaliyetlerinin doğrudan ve dolaylı etkileri ile, Sütaş’ın Bingöl’de hane halkı refahına katkısının, 2023 yılında yüzde 11,3, 2033 yılı itibariyle yüzde 26,2 düzeyinde olacağını göstermektedir.
- Yatırımının doğrudan ve dolaylı toplam istihdam etkisinin 8 bin 611 kişi olacağı hesaplanmıştır. Bunlardan 1.012 kişi Sütaş işletmelerinde, geri kalan 7 bin 599 kişi ise Sütaş değer zincirinde dolaylı olarak istihdam edilecektir. Diğer bir ifadeyle Sütaş, bünyesinde çalıştırdığı her bir kişiye karşılık 8 kişiye daha istihdam imkanı oluşturacaktır.
- Bu yatırım olmaksızın ilde toplanan vergilerin 2019 yılındaki 96 milyon dolar seviyesinden, 2033 yılı itibariyle 165,1 milyon dolara erişmesi beklenmektedir. Sütaş yatırımı sonrasında, Bingöl ekonomisindeki büyüme ve canlanma ile, ilden 2033 yılı itibariyle yıllık 404 milyon dolar vergi geliri elde edilmesi mümkün olabilecektir.
- Yatırım sonucunda il ekonomisinde görülecek canlanma nedeniyle ilden dışarıya göç yavaşlayacak, böylece il nüfusu mevcut eğilimine göre 277 binden 308 bine değil, 356 bine erişecektir.
Özetle, Sütaş’ın Bingöl’e yaptığı yatırım bölge ekonomisine, sosyal yaşamına önemli katkılar sağladığı görülüyor. Bingöl’den göç yerine, tersine göçün olduğu ifade ediliyor. Elazığ’dan Bingöl’e birlikte seyahat ettiğimiz Beytullah Çakabay, Bingöllü olduğunu ancak birkaç yıl öncesine kadar Bingöl’ü hiç görmediğini, babasının isteği ile akrabalarını görmek için Bingöl’e geldiğini söyledi. Beytullah Çakabay, eşiyle Bingöl’e yerleşmeye karar verdiğini ve Sütaş’ta işe başlayarak İstanbul yerine Bingöl’de yaşamayı tercih ettiklerini anlattı.
Bingöl’e yapılan yatırım 202 milyon doları aştı
Sütaş Yönetim Kurulu Başkanı Muharrem Yılmaz’ın verdiği bilgilere göre, Bingöl’e şu ana kadar yapılan yatırım harcaması tutarı 202,6 Milyon dolara ulaştı. Bingöl’deki Sütaş çiftliklerinde 6 bin 299’u sağmal olmak üzere toplam 15 bin 205 büyükbaş hayvan var. 2025 yılında hububat sapı, yonca ve silajlık mısır üretimi karşılığında bölge çiftçilerine 407,45 milyon lira ödendi. Bingöl’de 658 üretici aile ve çiftlikten günde 28,3 ton süt tedarikine başlandı. 2025 yılında Bingöl ve çevre illerden 62 bin 917 ton süt toplanırken, üreticilere 1,4 milyar lira ödendi.Biyogaz tesislerinin çıktılarından yılda günlük 800 ton sıvı fermente organik gübre üretiliyor.
Sayılarla Sütaş
Bursa Karacabey’de 1975 yılında kurulan Sütaş, Marmara Bölgesinde Karacabey’de, İç Anadolu Bölgesinde Aksaray’da, Ege-Akdeniz Bölgesinde Tire’de ve Doğu-Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Bingöl’de yer alan 4 entegre tesisi ile faaliyet gösteriyor. Sütaş’ın 2025 yılı verileriyle durumu özetle şöyle:
- Çalışan Sayısı: 8 bin 48
- Çalıştığı üretici sayısı: 20 bin
- Sözleşme yaptığı 517 üretici ile 84 bin dekar alanda 184 bin ton kaba yem üretildi.
- Kaba yem üretimi: 617 bin ton.
- Karacabey, Aksaray ve Bingöl tesislerindeki toplam hayvan sayısı 28 bin baş.
- Endüstriyel tesislerinin elektrik ihtiyacının yüzde 100’ünü, ısı ihtiyacının yüzde 35’ini ineklerin gübresinden ve organik atıklardan ürettiği yenilenebilir enerji ile karşılıyor.
- İşlediği süt miktarı (2025) 1 milyon ton.
- Günde ortalama 7 milyon paket süt ürünü üretip dağıtıyor.
- Ürünleri 171 bin satış noktasında tüketicilerle buluşuyor.
- Türkiye’de her 10 sofranın 9’unda bir Sütaş ürünü bulunuyor.
- 2025 konsolide net cirosu 56,7 milyar lira.
- Şimdiye kadar 20 bin üretici, 35 bin girişimci ve öğrenciye ücretsiz süt hayvancılığı eğitimi sağladı.
