TÜİK’in enflasyon hesaplamasına olan güvensizlik apayrı bir konu. Ama bir de bu hesaplamanın nasıl yapıldığının tam olarak bilinmemesinden kaynaklanan yanlış yorumlar var. Akaryakıt, bu konuda en dikkat çeken örnek. Akaryakıttaki zam ve indirimlerin TÜFE’ye yansımasının nasıl olduğu iyi bilinmediği için çoğu kez yanlış yorumlara rastlanıyor. Hele hele akaryakıt fiyatları savaş yüzünden çok dalgalanınca bu tür yorumlar daha da arttı.
Bir kere TÜFE hesaplamasında şöyle bir temel ilke var:
“Bütün mal ve hizmetler için ayın belli bir günündeki fiyatlar değil, ayın ortalamasındaki fiyatlar karşılaştırılır.”
Dolayısıyla herhangi bir ayın belli bir günündeki, örneğin sanıldığı gibi son günündeki fiyatla bir sonraki ayın son günündeki fiyat kıyaslanmaz.
TÜFE’de belli kalemler için her gün, bazıları için haftada bir, bazıları için iki haftada bir fiyat derlenir. Sonra bu fiyatların aylık ortalaması bulunur ve bu ortalama bir önceki ayın ortalamasıyla kıyaslanır. Kira ise ayda bir kez derlenir.
Akaryakıt ve enflasyon
Petrol ürünleri grubunda motorine dünden geçerli olmak üzere 3,60 lira zam geldi. Bu zammın geleceği zaten günler öncesinden belliydi; çünkü motorinden eylül ayında 3 lira ÖTV alınmaya başlanacaktı, ÖTV’den de yüzde 20 oranında, yani 60 kuruş KDV alınacağı için toplamda 3,60 lira zam yapılacaktı.
Motorindeki ÖTV kaynaklı zam takvimi yeni bir düzenlemeye gidilmediği takdirde zaten yıl sonuna kadar belli. Motorine her ay ÖTV + KDV olarak 3,60 lira zam gelecek.
Motorine 1 Eylül’de 3,60 lira zam yapılacağı kamuoyuna yansıyınca ağırlıkla şöyle yorumlar yapıldı:
“Bu zammın ağustos enflasyonuna etkilemesini istemiyorlar, o yüzden zam 1 Eylül’e bırakıldı.”
Biraz önce de değindiğim gibi bir kere enflasyon yalnızca iki tarihteki fiyatlar esas alınarak, bu fiyatlar karşılaştırılarak hesaplanmaz. Akaryakıtta her gün fiyat derlenir ve hatta tüketim miktarıyla da ağırlıklandırılmak suretiyle aylık ortalama fiyat bulunur. Sonra bu ortalama fiyat önceki ayın yine ortalama fiyatıyla kıyaslanır. Dolayısıyla akaryakıta ayın son günlerinde zam yapılması ya da indirime gidilmesi o ayın ortalama fiyatını ancak uygulanan gün sayısı kadar etkiler.
“Ay ortalaması fiyatı” kavramı yalnızca akaryakıt için değil, tüm kalemler için geçerlidir.
Düşünüldüğü gibi olsaydı ortaya şöyle bir tuhaflık çıkardı:
Diyelim benzinin litresi temmuz ayı boyunca 50 liraydı. Fiyat ağustos ayının ilk 30 gününde de değişmedi ve 50 lirada kaldı. Ama fiyat ağustosun son gününde bir anda 40 liraya düştü.
Şimdi sanıyor musunuz ki temmuz sonunda 50 lira olan fiyat ağustos sonunda 40 liraya düştü diye enflasyon hesaplanırken benzin yüzde 20 ucuzlamış gibi hesaba katılacak!
Tabii ki hayır… Benzinin temmuz ayı ortalaması ne kadar, 50 lira. Ağustos ortalaması ne kadar, 30 gün 50 lira, 1 gün 40 lira, yani ortalama 49,68 lira.
Temmuzdaki 50 liralık ortalamadan ağustostaki 49,68 liralık ortalamaya düşüşün oranı da yalnızca yüzde 0,64.
Motorin ve ağustos tipik bir örnek
Motorinde geçen ay çok dalgalı bir fiyat oluştu. ÖTV sıfırlandı ve bir günlüğüne çok hızlı bir fiyat düşüşü oldu, aynı gün yeniden bu kez neredeyse indirim kadar yüklü zam geldi.
Bu fiyat dalgalanması ay sonu-ay sonu kıyaslaması ile ortalama-ortalama kıyaslamasının nasıl farklı oluşabileceğini gösterdi.
EPDK verilerine göre ağustos ayında motorin ay sonu kıyaslamasına göre değil zam görmek yüzde 4,3 ucuzladı. Bu durum, biraz önce verdiğim örnekteki gibi fiyatın 50 lira düzeyinde seyredip seyredip son gün 40 liraya düşmesine benzer bir durumu andırıyor.
Oysa motorin fiyatları ay ortalaması bazında ağustosta gerilemek bir yana yüzde 11,7 arttı.
Eylülün seyri
Akaryakıtta dün geçerli olan fiyatlar ay boyunca hiç değişmezse bu fiyatlar ay ortalaması olacak.
Bu durumda eylülde benzinin ay ortalamasındaki fiyatı ağustos ortalamasına göre yüzde 5,2, motorinin fiyatı ise yüzde 1,6 artacak.
Son günlerin enflasyona etkisi yok
Ayın son günlerindeki fiyat iniş ve çıkışları, ortalama alındığı için toplamı çok fazla etkilemiyor. Ancak ayın son birkaç günündeki fiyat hareketinin o ayın enflasyonunu hiç etkilememesi sonucunu doğuran teknik bir detay daha var.
TÜİK akaryakıt fiyatlarını günlük olarak izliyor ve enflasyon hesabında bu şekilde dikkate alıyor ama bazı aylar var ki hesaplamanın yetişmesi için fiyat girme işlemi ay bitmeden birkaç gün önce kesiliyor. Bu durumda kalan günlerin fiyatı bir sonraki ay dikkate alınıyor.
Örneğin ağustos ayı için fiyat toplama 29 Ağustos’ta kesilmişse, artık gün niteliğindeki 30 ve 31 Ağustos’ta oluşan fiyatlar eylül ortalamasına dahil ediliyor.
Zaten ortalama alındığı için fiyatlar çok hızlı hareket etmiş bile olsa bu birkaç günün sonraki aya sarkması toplam oran üzerinde neredeyse hiç etki etmiyor.
