MERVE YİĞİTCAN
Türkiye imalat sanayinde yaklaşık iki yıldır süren girdap, kabuk değiştirerek yüksek katma değerli ve sermaye yoğun imalat kollarını da içine çekmeye başladı. Tekstil, hazır giyim ve deri gibi emek yoğun sektörlerde başlayan daralma dalgası; ana ihracat pazarlarındaki talep durgunluğu, yüksek finansman maliyetleri ve ağırlaşan girdi yükleri nedeniyle üretimin amiral gemileri olan otomotiv, beyaz eşya, makine, ana metal ve yapı malzemelerine sıçradı. TCMB Ekim 2026 Kapasite Kullanım Oranı (KKO) raporu, İstanbul Sanayi Odası (İSO) Türkiye Sektörel PMI verileri, Türkiye İhracatçılar Meclisi’nin (TİM) ihracat rakamları ile Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği (TÜRKBESD), Otomotiv Sanayii Derneği (OSD) ve Makine İhracatçıları Birliği’nin (MAİB) 9 aylık verileri, sanayinin omurgasındaki hasarın boyutunu gözler önüne serdi.
Motor sektörlerde kapasite kaybı
TCMB verilerine göre, imalat sanayi genelinde mevsimsel arındırılmış Kapasite Kullanım Oranı (KKO-MA) Ekim 2026'da yüzde 74,3 seviyesinde yatay görünse de, sermaye malı ve dayanıklı tüketim tarafında çarklar belirgin biçimde yavaşlıyor. Makine ve ekipman imalatında KKO yüzde 64,7 seviyesine gerileyerek imalat sanayi ortalamasının 9,6 puan altına inerken; beyaz eşyanın da dahil olduğu dayanıklı tüketim mallarında yüzde 68,5 ile oldukça zayıf seyrediyor. Otomotiv Sanayii Derneği (OSD) verileri ise sektör genelinde kapasite kullanımının yüzde 61 seviyesine kadar çekildiğini belgeliyor.
İSO Sektörel PMI raporu da takip edilen 10 imalat sektörünün 8'inde manşet endeksin 50 büyüme eşiğinin altında kaldığını gösteriyor. En sert gerileme 41,2 ile Metalik Olmayan Mineral Ürünlerde (cam, seramik, çimento) kaydedilirken, Kara ve Deniz Taşıtları (43,6) ile Makine- Metal (44,1) sektörleri ağır daralma yaşıyor.
Beyaz eşyada ölçek çatladı
Küresel üretimin yüzde 7’sini karşılayan ve 600 bin dolaylı istihdam sağlayan Türk beyaz eşya sanayi, krizin bulaşıcı etkisini en somut sergileyen alanlardan biri oldu. TÜRKBESD verilerine göre 2026’nın ilk 9 ayında 6 ana ürün grubunda ihracat geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 17 gerileyerek 12,6 milyon adede düştü. İhracattaki tıkanma üretimi yüzde 11 gerilemeyle 19,7 milyon adede çekerken, toplam satışlar yüzde 12 gerileyerek 20 milyon adet seviyesinde kaldı. İç pazardaki yüzde 2’lik sınırlı gerileme dış pazardaki derin erimeyi dengeleyemedi. Sabit giderlerin üretimin düşmesiyle yükselmesi, ölçek ekonomisi avantajını ortadan kaldırırken devlerin bilançolarında tarihi zararlara yol açtı. Vestel Elektronik’in ilk 9 ayda satış gelirleri yüzde 46,7 eriyerek 74,4 milyar TL’ye düştü; şirket 9 ayda 16,83 milyar TL net zarar açıklarken FAVÖK -1,94 milyar TL’ye geriledi. Arçelik ise 3. çeyrekte 6,21 milyar TL net zarar duyururken, net borç yükü 211,7 milyar TL seviyesine çıktı.
Otomotivde üretim düşüyor
Otomotiv sektöründe de kan kaybı derinleşiyor. OSD verilerine göre, yılın 9 ayında toplam otomotiv üretimi geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 6 gerileyerek 971 bin 159 adede indi; traktör dahil 986 bin 584 adete geriledi. Otomobil üretimi ise yüzde 17 kayıpla 528 bin 366 adede çekildi. Adet bazında toplam otomotiv ihracatı yüzde 11 azalarak 685 bin 671 adede gerilerken, otomobil ihracatındaki düşüş yüzde 27’yi bularak 317 bin 970 adet seviyesinde kaldı. Toplam otomotiv ihracatı TİM verilerine göre dolar değerinde yüzde 3 artışla 31,1 milyar dolar görünse de bu tablo fiyat artışları ve parite etkisinden kaynaklandı. Binek otomobil ihracatı da değer bazında yüzde 8 gerilemeyle 7,8 milyar dolara indi. İç pazarda ise toplam araç satışları yüzde 13, otomobil pazarı yüzde 15 daraldı. İSO PMI raporunda kara ve deniz taşıtları yeni siparişler endeksi 37,7 ile son 35 ayın en sert yavaşlamasını kaydetti.
Makinede tonaj geriledi
Makine sektöründe dışarıdan bakıldığında görülen değer artışının arkasında fiziki bir gerileme yatıyor. MAİB verilerine göre, serbest bölgeler hariç ihracat değer bazında yüzde 1,5 artışla 18,25 milyar dolar seviyesinde gerçekleşse de, fiziki ihracat hacmi miktar bazında yüzde 6,0 azalarak 2,10 milyon tona düştü. Değer artışı tamamen kilogram başına ortalama fiyatın 8 dolardan 8,7 dolara yükselmesinden kaynaklandı.
Sektörün kritik alt kalemlerinden takım tezgahlarında (CNC vb.) ihracat miktar bazında yüzde 17,7, evsel ve endüstriyel soğutma makinelerinde yüzde 15,5, yıkama-kurutma makinelerinde yüzde 17,4 düştü. TÜİK verilerine göre ilk 8 ayda makinede verilen dış ticaret açığı 12,28 milyar dolara tırmanırken, Çin’den yapılan 9,17 milyar dolarlık ithalata karşılık Çin’e sadece 115,5 milyon dolarlık ihracat yapılabildi. Çin’e karşı ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 1,3 ile dip seviyeye indi. Sadece ihracatta değil üretimde de kayıp hızlandı. Sektör temsilcilerine göre, makine imalat sanayisinde artan maliyetler, yüksek faiz, kur baskısı ve Çin'den gelen yoğun rekabet nedeniyle son 2,5 yıllık süreçte üretim kapasitesinin yüzde 25'i kaybedildi.
SANAYİCİNİN MASASINDA BULUNAN ACİL REÇETE
Sektör temsilcileri, imalat sanayinde derinleşen krizin tahribatını sınırlamak ve lokomotif sektörlerin uluslararası rekabet gücünü korumak adına tüm imalat kolunu kapsayan acil adımlar atılmasını bekliyor. Küresel talepteki daralma sürerken Çin’in hem Avrupa pazarında düşük fiyatla kurduğu hakimiyet hem de iç pazara yönelik agresif ürün ve makine satışı karşısında otomotivden makineye yerli üreticinin koruma şemsiyesine alınması taleplerin başında yer alıyor. Diğer yandan beyaz eşya, makine ve otomotivin ana girdisi konumundaki yassı çeliğe uygulanan antidamping koruma vergileri ile GEKAP gibi küresel rakiplerin üzerinde taşınmayan ek kamusal maliyet yüklerinin üretici üzerinde tırmandırdığı baskıya dikkat çekilerek, koruma vergilerinin gözden geçirilmesi ve GEKAP ödemelerinin geçici olarak askıya alınması isteniyor. İç pazarın küresel kriz dönemlerinde sanayi üretimi için en kritik kaldıraç olduğunu vurgulayan temsilciler; taşıttan beyaz eşyaya, sermaye yatırımlarından tüketici harcamalarına kadar tüm kulvarlarda krediye erişim zorluklarının yumuşatılmasını, yüksek faiz ve komisyon oranlarının makul seviyelere çekilmesini, taksit ve finansman imkanları ile enerji verimli yatırımları destekleyecek adımların hızla devreye alınmasını talep ediyor.
