YENER KARADENİZ/İSTANBUL
Küresel elyaf pazarında 2024’te tarihi bir rekora imza atıldı. Textile Exchange’in Materials Market Report 2025 raporuna göre, dünya genelinde elyaf üretimi bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 6 artarak 124 milyon tondan 132 milyon tona ulaştı. Mevcut trendlerin sürmesi hâlinde, küresel elyaf üretiminin 2030’a kadar 169 milyon tona ulaşacağı öngörülüyor. Artan sürdürülebilirlik ve organik ürünlere yönelim söylemlerine rağmen bu artışın en büyük itici gücü fosil bazlı sentetik elyaflar oldu. Sentetikler toplam üretimin yüzde 69’unu, yalnızca polyester ise yüzde 59’unu oluşturdu. Böylece polyester, küresel tekstil pazarında lider konumunu daha da güçlendirdi. Pamuk dahil bitkisel elyafların toplam payı yüzde 24 seviyesinde kaldı. Pamuk üretimi 24,5 milyon ton ile pazarın yalnızca yüzde 19’unu oluşturdu. Bu tablo, sentetik elyafların düşük maliyet ve tedarik avantajıyla pazarın ana hammaddesi haline geldiğini ortaya koyuyor. Sentetik elyaflar, düşük maliyetleri, dayanıklılıkları ve üretim esneklikleri nedeniyle doğal elyaflara kıyasla daha fazla tercih ediliyor. Polyester gibi sentetikler kırışmıyor, hızlı kuruyor ve kolay bakım sağlıyor. Ayrıca küresel tedarik zincirinde arz sürekliliği sunarak üreticiler için maliyet avantajı yaratıyor. Bu faktörler, pamuk gibi doğal elyafların pazar payını düşürüyor.
Sentetikler pazarın hakimi, polyester zirvede
Bu dönemde polyester, 77,7 milyon tonluk üretimle pazarın yüzde 59’unu tek başına domine etti. Poliamid (naylon) 7 milyon tonluk hacimle yüzde 5’lik, polipropilen, akrilik ve elastan gibi diğer sentetikler ise toplamda yüzde 5’lik pazar payına sahip oldu. Uzmanlar, sentetik elyafların pamuk karşısında liderliğini pekiştirmesini, düşük maliyet, dayanıklılık ve üretim esnekliğiyle açıklıyor. Özellikle spor giyim, ev tekstili ve endüstriyel kullanımda polyesterin tercih edilme oranı hızla artıyor.
Doğal elyafların payı düşüşte
Pamuk dahil bitkisel elyafların toplam pazar payı yüzde 24 seviyesinde kaldı. 2024’te pamuk üretimi 24,5 milyon ton olarak kaydedildi ve pazar payı yüzde 19’a geriledi. Keten ve kenevir gibi diğer bitkisel elyafların payı yüzde 5’te sabit kalırken hayvansal elyafların payı yüzde 1’in altında seyretti. Bu tablo, sentetiklerin maliyet avantajı ve arz güvenliği nedeniyle giderek daha fazla tercih edildiğini, doğal elyaf üreticilerinin ise verimlilik ve sürdürülebilirlik odaklı stratejiler geliştirmek zorunda olduklarını ortaya koyuyor.
Geri dönüşüm yolun başında
Raporda geri dönüştürülmüş elyafların pazar payının yüzde 7,6 olduğu belirtiliyor. Bu oran büyük ölçüde plastik şişelerden elde edilen geri dönüştürülmüş polyesterden oluşurken, tekstil atıklarından yapılan geri dönüşüm hala yüzde 1’in altında. Textile Exchange, tekstilden-tekstile geri dönüşüm teknolojilerinin yaygınlaştırılması ve altyapı yatırımlarının hızlandırılması gerektiğinin altını çiziyor. Türkiye açısından bu tablo, geri dönüşüm teknolojilerine yatırım yapan girişimler ve kamu politikaları için önemli bir fırsat alanı oluşturuyor. Bu büyüme, iklim taahhütlerinin yerine getirilmesini zorlaştırabilir. Raporda özellikle fosil bazlı sentetiklere bağımlılığın azaltılması gerektiği vurgulanıyor. Türkiye’nin bu süreçte sürdürülebilir tarımsal üretime ve tekstilden- tekstile geri dönüşüm teknolojilerine yatırım yapması, hem ihracatta avantaj sağlayacak hem de Avrupa Birliği Yeşil Mutabakatı’na uyumu kolaylaştıracak.
Türkiye pamukta ilk 10’da
Raporda Türkiye’ye de özel bir yer ayrıldı. Türkiye, 2024’te 216 bin ton pamuk programı üretimiyle dünya genelinde ilk 10 üretici ülke arasında yer aldı. Brezilya, Hindistan, ABD, Pakistan ve Avustralya gibi dev üreticilerin ardından gelen Türkiye; Yunanistan, Fildişi Sahili ve Mali gibi ülkeleri geride bırakarak pamuk üretiminde güçlü konumunu sürdürdü. Türkiye’nin pamuk üretimi, ülkenin ihracatında kritik rol oynayan tekstil ve hazır giyim sanayisinin hammadde ihtiyacını karşılamada stratejik önem taşıyor. Organik pamukta da Türkiye’nin öne çıktığı görülüyor. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine dayanan tahminlere göre, Türkiye’nin organik pamuk üretimi 2022/23 ve 2023/24 sezonlarında istikrarlı şekilde artış gösterdi. Organik üretimin büyümesi, hem küresel markaların sürdürülebilirlik hedeflerini destekliyor hem de Türkiye’nin “yeşil dönüşüm” sürecine uyumunu hızlandırıyor. Bu gelişme, Türk tekstil sektörüne katma değer yaratma ve ihracatta rekabet gücünü artırma potansiyeli sunuyor. Ancak Türkiye’nin suni sentetik elyaf ithalatı da geride kalan dönemde önemli oranda arttı. 2023’te 1.1 milyar dolar olan Türkiye’nin sentetik elyaf ithalatı, geçen yıl 1,2 milyar dolara çıktı. Bu yıl 6 aylık dönemde ise bu değer 737 milyon dolar olarak gerçekleşti.
