LEVENT AKBAY
Türkiye’nin nadir toprak elementleri kritik sıralamada ilk 8 dışında kaldı. Türkiye'deki nadir toprak elementlerinden sadece 5 tanesi stratejik madenler listesinde yer alabildi.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından yapılan araştırma sonrasında Türkiye’nin kritik ve stratejik madenleri belirlendi. Yakın zamanda savaşlarda pazarlıklara konu olan ‘nadir toprak elementleri’ bizim sıralamamızda ikincil önem derecesine sahip madenler arasında yer aldı.*** Araştırmada 63 aday maden arasından 37 madenlik bir kısa liste oluşturuldu. Bunlar da önem derecesine göre 3 ayrı kategoriye ayrıldı.
İlk grupta “Yüksek Öneme Sahip Kritik Madenler” olarak 8 maden belirlendi. Bu madenler lityum, gümüş, titanyum, demir, manganez, çinko, bakır ve alüminyum olarak sıralandı. Bu maddelerin kritiklik puanı 16’dan yüksek olarak hesaplandı.
İkinci grupta “ Önemli Kritik Madenler” belirlendi. Bunlar; nikel, nadir toprak elementleri, kömür, paladyum, kobalt, bizmut, arsenik, molibden, galyum, kurşun, kadmiyum, indiyum, germanyum, niyobyum, kalay, cıva, antimuan, barit ve grafit olarak sıralandı. Nadir toprak elementlerine bu kategoride yer verildi. Bu gruptaki madenlerin kritiklik puanı 10-16 arası olarak belirlendi.
Üçüncü grupta “Potansiyel Kritik Madenler” belirlendi. Bunar da berilyum, fl orit, krom, bor, platin, manyezit, feldspat, kaolen, trona ve bentonit olarak sıralandı. Bu gruptaki madenlerin kritiklik puanı 10’dan düşük olarak belirlendi.
Kritik ve stratejik madenler
Araştırmada kritik madenler; arz kesintisi veya yüksek fiyat artışı halinde ciddi ekonomik sorunların veya tedarik güvenlik zafiyetinin doğabileceği, sanayi üretiminin temel girdilerinden olan ve yüksek arz riski taşıyan madenler olarak tanımlandı.
Stratejik madenleri ise ulusal güvenlik ve ekonomik refah için temel öneme sahip olan ve iç veya dış etkenler nedeniyle arzı kısıtlanabilir madenler olarak tanımlandı.
Kritik olma kriterleri
Araştırmada öncelikle küresel olarak önem arz eden 63 maden ‘aday maden’ olarak belirlendi. Aday maden listesi içerisinde bulunan ve hesaplama verileri net şekilde elde edilebilen 37 maden için kritiklik puanı hesaplandı. Aday madenler arasından kritik madenler belirlenirken; Küresel Kritik ve Stratejik Maden Listeleri, Yenilenebilir Enerji Sektöründe Kullanılan Madenler, Dış Ticaret Verileri, Piyasa Durumu, Politik İstikrar gibi kriterler dikkate alındı.
Olmazsa olmaz madenler
Kritik ve stratejik madenler, modern teknolojinin ve endüstrinin gelişimi için temel yapı taşları olarak nitelendirilerek bu madenlerin elektronik, bilgisayar, haberleşme, enerji, savunma, otomotiv ve uzay gibi birçok endüstriyel sektörde kullanıldığı, bu maddeler olmadan, birçok ileri teknoloji ve cihaz üretimi mümkün olamadığı hatırlatıldı.
Enerji üretimi ve ulaşım sektörlerinde önemli bir rol oynayan kritik ve stratejik madenlere başta yenilenebilir enerji teknolojileri, güneş panelleri ve rüzgar türbinleri gibi birçok sürdürülebilir enerji kaynağının üretimi için ihtiyaç duyulduğuna dikkat çekilerek aynı zamanda, elektrikli araçlar ve hibrit araçlarda da kritik ve stratejik madenlerin kullanımının yaygın olduğu belirtildi.
Raporun ‘sonuç’ bölümünde 37 madenin tamamının Türkiye için kritik maden olduğu, ancak kritiklik kategorileri farklı olduğuna dikkat çekilerek söz konusu madenler için gelecekte yaşanacak rezerv artışı, yeni teknoloji buluşu, üretim artışı, tedarik zincirlerindeki gelişimler, dış ticaret durumu ve fiyat gibi birçok parametrede meydana gelecek değişimler madenlerin kritiklik puanına etki edeceğine dikkat çekildi.
Sıralama değişebilir
Bu bölümde grafit örneğine yer verilerek bundan 10 yıl önce dünya için önemli olmayan grafit gibi bir madenin bugün tüm ülkelerin stok ve üretim planlaması için çalıştığı bir maden haline geldiği belirtildi. “Bu nedenle belirtilen 37 maden ülkemiz için mevcut koşullar ile kritik maden konumunda olmakla birlikte kritiklik puanlarına göre farklı kategorilere ayrılmaktadır. Gelecekte kritiklik puanı düşük herhangi bir maden üretiminin azalması, fiyat artışı ya da dış ticaret açığı gibi durumlar kritiklik puanının değişmesine yol açacaktır. Bu husus söz konusu madenlere ait kritiklik puanlarının belirli aralıklar ile güncellemesi gerektiğini ortaya çıkarmaktadır.” Değerlendirilmesi yapıldı.
Kritik madenlerin yeniden belirlenmesi hususunun bu konuda bir yol haritasının hazırlanmasını gerekli kıldığına dikkat çekilen raporda “ Bu rapor yeşil enerji dönüşümü, ileri teknoloji uygulamaları ve savunma sanayi gelişimi için gerekli kritik madenler açısından ülkemizin bir projeksiyonu olmakla birlikte tedarik zinciri güvenliği, stok planlaması, cevher ihracat standartları, üretim planlaması ve bu planlamaların özel sektör tarafından da benimsenmesi için gerekli teşvik mekanizmalarını içeren bir yol haritasının hazırlanması gerektiğini de ortaya çıkarmıştır. 2025 yılı içerisinde bahsedilen tüm hususları içeren “Kritik Madenler Strateji Belgesi” hazırlanması çalışmalarına başlanmıştır.” denildi.
Stratejik madenlerde durum
Raporda stratejik madenlerin, kritik madenlerin sahip olduğu özelliklere ek olarak savunma sanayinde kilit role sahip olma niteliğine de sahip olduğuna dikkat çekilerek; “Stratejik madenlere talep çok daha az olabilir ancak eksikliği ya da tedarik zincirinde meydana gelecek bir aksaklık kısa süre içerisinde bir güvenlik zafiyetine sebep olabilir. Belirlenen 26 stratejik madenin 10 tanesi (kobalt, krom, molibden, titanyum, nikel, niyobyum, alüminyum, çinko, demir, manganez) hem kritik hem de stratejik maden olarak belirlendi.” ifadesi kullanıldı. Listede nadir toprak elementlerinden lantan, seryum, neodimyum, herbiyum ve itriyum yer aldı.
Rapora göre Savunma Sanayi Başkanlığı ile yürütülen çalışmalarda Türkiye’nin savunma sanayi şirketlerinin ihtiyaçları ve maden kullanımları incelendi. Stratejik olarak belirlenen madenlerin birçoğunun üretim yöntemlerinin kritik madenlerin üretim yöntemlerine göre çok farklı olduğu tespit edildi. Bu madenler ya diğer maden üretimlerinde yan ürün olarak ya da maden pasa ve atıklarından ikincil üretim ile elde edildiğine vurgu yapıldı. Stratejik maden arzının düşük seviyede olması, üretim yöntemlerinin kısıtlı olması ve rezerv olarak diğer maden üretimlerine bağlı olmasının çok daha detaylı bir planlama gerektirdiği hatırlatıldı.
İLK 3'TE ALÜMİNYUM, DEMİR VE TİTANYUM VAR
Proje paydaşlarından Savunma Sanayii Başkanlığı’ndan alınan veriler çerçevesinde stratejik madenler listesi derlendi. 26 stratejik maden mevcut olup bunların 10 tanesinin hem stratejik hem de kritik maden olma özelliğine sahip olduğu değerlendirildi. Miktar bazında bakıldığında alüminyum, demir ve titanyum ilk 3 stratejik maden olarak belirlendi. Miktar ölçeğinde ihtiyaçlar görece az olsa bile bu madenlerin bazılarının (nadir toprak elementleri, niyobyum vb.) oldukça az sayıda üretici tarafından sağlandığı, bunun da arz tarafında yüksek riskleri beraberinde getirdiği, bu nedenle bu madenler özelinde 2-3 yıllık ihtiyaçlar çerçevesinde acil stok planları oluşturulması şart olduğu belirlendi.
