LEVENT AKBAY
Bir dönem yeşil dönüşüm amaçlı olarak teşvik edilen güneş ve rüzgar enerjisine yatırım, ‘trafo bağlantısı’ engeline takılarak fiilen durdu. KOBİ’ler, OSB tesisleri, tarımsal işletmeler, limanlar, fabrikaların çatı ya da arazilerde projelendirdiği güneş enerjisi yatırımları ile rüzgar enerjisi yatırımları TEİAŞ tarafından transformatör bağlantı kapasitesi yetersizliği nedeniyle reddedildi.
Ağırlıklı olarak 2025 yılında projelendirilen yatırımların reddedilmesi nedeniyle 252’si OSB’lerde olmak üzere güneş ve rüzgar enerjisi yatırımı yapacak 1172 yatırımcı bekleyişe geçerken söz konusu karardan ‘yeşil dönüşüm’ün nasıl etkileneceği ayrı bir soru işareti yarattı. Üretilecek enerjinin, üretici tarafından tüketileceği 5 MW’nin altındaki kapasitelerdeki bu yatırım projelerinin yanı sıra 3,8 MW ile 68,5 MW arasındaki ‘iletim sistemine bağlantı’ amaçlı 9 ildeki toplam 173,5 MW kapasiteli iletim sistemine bağlantı başvuruları da ‘bölgesel kapasite kısıtı’ gerekçesiyle reddedildi.
50 rüzgar enerjisi, 200 kadar da güneş enerjisi firması var
Yatırım amaçlı bekleyişleri yılı aşan proje sahiplerinin olduğu gelen bilgiler arasında yer alırken yenilebilir enerji yatırımları ile bir yandan yeşil dönüşüm hedefleyen diğer yandan enerji maliyetlerini düşürmeye çalışan firmaların bazı projelerinin bekleyişinin 2024 yılına kadar uzandığı gelen bilgiler arasında yer aldı. Güneş ve rüzgara dayalı enerji yatırımlarındaki fiili bekleyişin bu kadar uzamasının geçici nedenlerden kaynaklanmadığı, yatırım projelerinin bir anlamda durdurulmasının daha önce yüksek kapasite tahsisleri yapılması nedeniyle, bu yatırımların işletmeye alınması için beklemek isteyen bakanlığın bilinçli tercihi olduğu da yapılan yorumlar arasında.
Bu arada yenilenebilir enerji yatırım projelerinin askıya alınmasının etkileri bu yatırımları gerçekleştirmek isteyenlerle sınırlı kalmadı. Güneş ve rüzgara dayalı yenilenebilir enerji yatırımı yapan firmaların yanı sıra, bu yatırımları gerçekleştirmek üzere organize olarak, güneş ve rüzgar enerjisi altyapısı kurmak üzere faaliyet gösteren firmalardan oluşan sektör de duruşa geçtiği kaydedildi. Durumdan etkilen 150 rüzgar enerjisi, 200 kadar da güneş enerjisi firmasının bulunduğu kaydedildi. Sorunu çözmek için ara formül üreten Güneş Enerjisi Sanayicileri ve Endüstrisi Derneği GENTES’e göre Türkiye’de lisanssız elektrik üretim projelerinde yaşanan bu kapasite sorununun en hızlı çözümü öz tüketim amaçlı projelere özel kapasite tahsisinin uygulanması olacak. Derneğin bu amaçla bakanlığa başvurduğu da gelen bilgiler arasında.
“Yeşil dönüşüm nasıl olacak”
Bir kıyı tesisinde sıra dışı yeşil enerji projesi geliştirdik. Projelendirdik ve başvurumuzu yaptık. Tüm altyapı yatırımı bize ait olacaktı. Direğinden kablosuna, üretiminden dağıtımına tüm altyapı. Kimseden bir şey beklemiyorduk. Bir anlamda kendim üretip, kendim taşıyıp, kendim bağlayacak ve kendim kullanacağım. Tüm finansmanı da kendim karşılayacağım. Uzunca bir süredir bekliyoruz, izin çıkmıyor, ‘kapasite yok’ deniyor. Yenilebilir enerjiye de kapasite yoksa, yeşil dönüşüm nasıl olacak?
Kural koyucu kendi açısından haklı
Bazı sektör yetkililerine göre kural koyucu otorite haklı. Çünkü kamunun daha önce vermiş olduğu trafo kapasiteleri henüz realize olmadı. Bu kapasitelerin gerçekleştirilebilmesi için bazı süreçlerin tüketilmesi gerekiyor. Yatırımlar için asgari 2 yıllık süre gerekiyor. İmar, yol hattı, kamulaştırma gibi işlemler ve bürokrasi nedeniyle yatırımlar gecikiyor. Kamunun bugüne kadar 30 bin MW’a yakın kapasite tahsisi yaptığı, ancak bunları henüz işletmeye girmediği gelen bilgiler arasında. Bu nedenle kural koyucu otoriteler bu kapasitelerin devreye girmesini bekliyor.
Bir başka neden omurga sorunu…
Elektrik üretim ve tüketim sisteminde doğalgaz ya da kömür santralı ile istenildiği zaman ve bir düğmeye basarak talebin karşılanması mümkün. Fakat rüzgâr olsun, güneş olsun, bu yöntemlerle her zaman talebi karşılamak mümkün değil. Çünkü üretim doğal şartlara bağlı. Rüzgar yoksa ve gece ise üretim yapamıyorsunuz. Bu kısıtı aşmak için depolama tesisleri devreye girmiş olsa da risk almamak için rüzgar ve güneş enerjisinin toplam enerji üretim ve tüketiminde payının sınırlı tutulması gerekiyor. Bu nedenlere güneş ve rüzgar enerjisi konusunda yatırımlar bütünüyle serbest bırakılmıyor. Bu sınır ülkeden ülkeye fark edebiliyor.
Sorun nasıl çözülecek?
Kamu otoritesinin vermiş olduğu 30 gigawatt’lık kapasitenin ne kadarının devreye gireceği kritik konu. Hepsi devre girmezse, girmeyen bölüm kadar yeni yatırım için izinler çıkabilir. Ancak yatırımın tamamı beklenirse, yeni yatırımların askıda kalma süresi uzayabilir.
Bunun dışında belki mevcut şebekeye hiç basmayacak yeni bir model üretilebilir. GENSED’in bu amaçla hazırladığı bir model var. Yapılacak yatırımlarla ortaya çıkacak kapasite hiçbir şekilde şebekeye basılmayacak. Bütünüyle yatırımcının ihtiyacı için kullanılacak. Böylelikle fazla kapasite ortaya çıkmayacak.
Sektör de zora girdi
Yenilenebilir enerji yatırım projelerine vize verilmemesi sadece yatırım tarafında değil, sektördeki tedarikçiler açısından da sorun yarattı. Panel üreticileri, inverter tedarikçileri ve montaj ekipmanları sağlayıcıları için iç pazar siparişleri durdu. EPC firmaları yeni iş alamadığı için organizasyonlarını koruyamamaya başladılar. Sektördeki KOBİ’ler yatırım erteleme kararı almak zorunda kalırken sorunun sürmesi halinde tedarikçilerin bir bölümünün piyasadan çekilmesi gündeme gelebilir.
Yatırım nasıl yapılıyordu?
Güneş enerjisini fabrikanızın, işletmenizin çatısına kurmak mümkündü. Bu durumda nerede faaliyet gösteriyorsanız, orada yetkili olan dağıtım firması ile muhatap oluyordunuz. Ama diyelim ki büyük işletmesiniz, çatınız yetmiyor. O zaman örneğin Zonguldak’ta olsanız bile gidip Urfa’da arazide bu işi yapıp, mevzuatın 5.1H maddesini kullanarak yatırım ve üretim yapabiliyordunuz. Her iki olasılıkta da trafo kapasitesinin müsait olması gerekiyordu. Tabii ki her iki yatırım için gereken diğer koşulları da yerine getirmek zorundasınız. Ancak bugün yaşandığı gibi yıla yakın bir süredir trafo kapasitesi açıklanmadığı için artık yatırım yapma imkânı kalmadı.
YATIRIMCIYA ‘SIFIR’ TAHSİS
Lisanssız elektrik üretiminde yaşanan kapasite sorunu, TEİAŞ’ın yayımladığı kapasite tablolarına göre daha da kronikleşerek ağırlaştı. Yıl biterken Türkiye’nin tüm illerinde ve trafo merkezlerinde lisanssız projeler için herhangi bir yeni trafo kapasitesi tahsis edilmediği için bekleyişteki lisanssız projeler için herhangi bir kapasite yaratılmamış oldu. Son TEİAŞ duyurusunda yer alan “Dağıtım Seviyesinden Transformatör Merkezi Bazlı Tahsis Edilen Lisanssız Üretim Kapasite Tablosu”nda binden fazla başvurunun karşısında tahsis edilebilecek güncel kapasite ‘sıfır’ olarak gösterildi.
HERKES ELEKTRİK SATMAK İSTİYOR
Yatırımların durdurulmasının bir başka nedeni olarak yenilenebilir enerji yatırım projelerinin neredeyse tamamımın ihtiyaçtan daha fazla kapasitelerde projelendirilmesi olduğuna dikkat çekiliyor. Yapılan projelerde tüketim ihtiyacının ötesinde kapasiteler oluşturularak fazlası satılmaya çalışılıyor. Bu nedenle kapasiteler yükselince son yatırımcılara da kapasite fazlalığı nedeniyle izin çıkmıyor.
İzmir’in 72 enerji projesi reddedildi
Türkiye ölçeğinde vize alamayan 1175 güneş ve rüzgar enerjisi yatırım projelerinin il bazında sıralamasında ilk sıra İzmir’in oldu. İzmir’de yapılacak 72 projenin askıda bekleyişi sürerken ikinci sırada 67 proje ile İstanbul, üçüncü sırada 59 yatırım projesi ile Ankara ve dördüncü sırada 47 yatırım projesi ile Konya yer aldı.
İlk dördün ardından 43 yatırım projesi ile Bursa beşinci sırayı alırken, 42 yatırım projesi ile Kocaeli altıncı oldu. Reddedilen 39 proje ile Şanlıurfa, 28 proje ile Adana ve Gaziantep, 26 proje ile Antalya ilk 10 içinde yer alan iller oldular. Manisa ve Tekirdağ’ın 25, Kayseri ve Mersin’in 24, Balıkesir ve Kahramanmaraş’ın 21, Aydın’ın 21 yenilenebilir enerji projesi bir anlamda iptal edilmiş oldu.
Askıdaki ‘yeşil’ OSB yatırımlarında Kocaeli ilk sırada
64 ilde kurulu organize sanayi bölgelerinde 252 güneş ve rüzgar enerjisi yatırımı trafo bağlantı kapasite sorunundan etkilenerek askıya alındı. Aylardır bekleyen bu yatırım projelerinin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği belli değil. OSB’lerde yapılması planlanan ve halen bekleyişte olan yenilenebilir enerji yatırımlarının illere göre sıralamasında 20 yatırım projesi ile Kocaeli ilk sırada yer aldı. 19 yatırım projesi ile Bursa ikinci sırayı alırken 15 yatırım projesi ile Gaziantep ve 14 yatırım projesi ile Ankara dördüncü sırayı aldı.
Bu illeri yedişer proje ile Bilecik, Kayseri, Manisa ve altışar proje ile Aydın, Hatay ve Sakarya illeri takip etti. Böylelikle 10 ilin OSB’lerindeki 107 proje askıya alınmış oldu. Bu illeri beşer yatırım projesi ile Balıkesir, Çankırı, Düzce, İstanbul, İzmir, Konya, Kütahya, Osmaniye, Tekirdağ, Zonguldak illerindeki OSB’lerde yapılacak güneş ve rüzgar enerjisi tesislerine ilişkin yatırım projeleri takip etti.
