“Dinlenme hakkı”, Anayasa ile güvence altına alınmış temel sosyal haklardan biridir.
Bu çerçevede, anayasal güvenceye sahip dinlenme hakkından feragat edilmesi mümkün değildir.
Nitekim, yasal zorunluluğun yanı sıra;
- Çalışanları yorgunluk ve onun beraberinde getireceği dikkatsizlik sonucu uğrayabilecekleri iş kazalarından korumak,
- İşçinin bedensel ve ruhsal olarak iyiliğinin devamını sağlamak,
- İş tatminini artırmak,
- İşçinin sosyal yaşama katılımını sağlamak,
- İş veriminin azalmasına engel olmak,
- İşin kalitesinin düşmesini önlemek gibi gerekçelerle, işçinin yıllık ücretli izin, hafta tatili ve genel tatil hakları ile günlük çalışma süresi içindeki ara dinlenmelerini fiilen ve eksiksiz biçimde kullanabilmesi çalışma hukukunun temel ilkeleri bakımından önem taşımaktadır.
İşyerlerinde yıllık izin kullanım taleplerinin yoğunlaştığı bugünlerde yıllık ücretli izin uygulamasına ilişkin temel hukuki esasların değerlendirilmesi önem arz etmektedir.
Yıllık ücretli izin hakkının doğumu ve hizmet süresinin hesabı
Yıllık ücretli izin hakkı, işçinin işyerinde çalışmaya başladığı tarihten itibaren bir yıllık hizmet süresini tamamlamasıyla doğar. Deneme süresi de bu bir yıllık sürenin hesabında dikkate alınır.
Örneğin; 12.06.2025 tarihinde iki aylık deneme süresi ile işe başlayan işçinin yıllık ücretli izne hak kazanma tarihi 13.06.2026 olacaktır.
Bununla birlikte, işçinin aynı işverene ait farklı işyerlerinde ardı ardına veya değişik tarihlerde çalışmış olması hâlinde, yıllık ücretli izne hak kazanmak için aranan bir yıllık hizmet süresinin hesabında bu işyerlerinde geçen hizmet sürelerinin birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.
Örneğin; önce A işverenine ait X işyerinde 4 ay, sonra da yine A işverenine ait Y işyerinde 8 ay çalışılmış ise, her iki hizmet süresi toplanarak bir yıllık çalışma koşulu sağlanmış olacağından, Y işyerindeki 8 aylık çalışma sonunda yıllık izne hak kazanılmış olacaktır.
Alt işveren işçilerinde yıllık izin hak ediş süresinin belirlenmesi
Alt işveren işçilerinden, alt işverenin değişmesine rağmen aynı işyerinde çalışmaya devam edenlerin yıllık ücretli izin süreleri, aynı işyerinde geçen toplam çalışma süreleri esas alınarak hesaplanır.
Bu kapsamda asıl işveren, alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerin hak kazandıkları yıllık ücretli izin sürelerinin kullanılıp kullanılmadığını denetlemek ve ilgili yıl içinde kullandırılmasını sağlamakla; alt işveren ise tutmakla yükümlü olduğu izin kayıt belgesinin bir örneğini asıl işverene sunmakla yükümlüdür.
Hizmet süresine göre kanuni yıllık izin süreleri
İşçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, hizmet süresine göre;
- Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dâhil) olanlara 14 günden,
- Beş yıldan fazla, on beş yıldan az olanlara 20 günden,
- On beş yıl (dâhil) ve daha fazla olanlara 26 günden az olamaz.
Yer altı işlerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır.
Yıllık izin süreleri, iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile artırılabilir.
Yaş gruplarına bağlı asgari yıllık izin süreleri
18 yaşında veya daha küçük ya da 50 yaşında veya daha büyük işçilerin yıllık ücretli izin süresinin en az 20 gün olması gerekmektedir.
Bunun anlamı; örneğin 16 yaşındaki bir işçi, hizmet süresi beş yıldan az dahi olsa, 19 yaşına gelinceye kadar, her yıl için yıllık izinlerini 14 gün olarak değil 20 gün üzerinden kullanacaktır.
Ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günlerinin izin süresine etkisi
Yıllık ücretli izin günlerinin hesabında, izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri yıllık izin süresinden sayılmadığından, bu günlerin izin süresine ilave edilmesi gerekir.
Örneğin; 14 günlük izin süresi içinde 2 hafta tatili günü, 1 gün de genel tatil varsa, işçi toplam 17 gün izin kullanacaktır.
Yıllık ücretli iznin bölünmesi ve kesintisiz kullanım ilkesi
Kural olarak yıllık ücretli iznin işveren tarafından bölünmeden ve kesintisiz şekilde kullandırılması esastır. Bununla birlikte, işçi ve işverenin anlaşması hâlinde, bir bölümü on günden az olmamak üzere yıllık izin bölümler hâlinde kullandırılabilir.
Örneğin; 20 gün yıllık ücretli izin hakkı olan bir işçi, yıllık ücretli iznini 10 gün + 5 gün + 1 gün + 1 gün + 1 gün + 1 gün + 1 gün şeklinde yedi bölüm hâlinde kullanabilecektir.
Yıllık iznin işyerinden farklı bir yerde kullanılması ve ücretsiz yol izni
Yıllık ücretli izinlerini işyerinin kurulu bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olanlara, talepte bulunmaları ve bu hususu belgelemeleri (bilet, rezervasyon, fatura vb.) şartıyla, yolda geçecek süreleri karşılamak üzere toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilmesi zorunludur.
Yıllık ücretli izin hakkından feragat ve ücret karşılığı kullanım yasağı
Yıllık ücretli izin hakkı, anayasal temeli bulunan ve işçinin dinlenmesini amaçlayan vazgeçilmez nitelikte bir haktır; bu nedenle fiilen kullandırılması esastır.
Bu nedenle, işçi ve işverenin karşılıklı mutabakatı bulunsa dahi yıllık ücretli izin hakkından feragat edilmesi veya iznin kullandırılması yerine ücretinin ödenmesi hukuken mümkün değildir.
Kullanılmayan yıllık izin sürelerine ilişkin ücretin ödenmesi ancak iş sözleşmesinin sona ermesi hâlinde ve işçinin hak kazanıp kullanmadığı izin süreleri bakımından mümkündür.
İzin süresinde ücret karşılığı çalışma yasağı
İşçinin yıllık ücretli izin süresi içinde başka bir işyerinde ücretle çalışması yasaktır.
İşçinin izin süresi içinde ücret karşılığında başka bir işte çalıştığının anlaşılması hâlinde, bu izin süresi için kendisine ödenen ücret işvereni tarafından geri alınabilir.
Yıllık izin zamanının belirlenmesi ve işverenin yönetim yetkisi
İşçi, yıllık ücretli iznini dilediği tarihte tek taraflı olarak kullanamaz. Hak kazanılan yıllık ücretli iznin kullanılmak istendiği tarih, en az bir ay önceden işverene yazılı olarak bildirilmelidir.
İşveren, söz konusu talebi izin kuruluna; izin kurulu oluşturulması zorunlu olmayan işyerlerinde ise işçi temsilcisi ile işveren temsilcisine ileterek izin talebine ilişkin değerlendirme yapılmasını sağlar.
İzin zamanı belirlenirken işyerindeki işin niteliği ve gerekleri, aynı tarihe ilişkin diğer izin talepleri ile işçinin önceki yıl izin kullandığı dönemler dikkate alınır.
Toplu izin uygulamasının kapsamı ve sınırları
İşveren, işyerinde çalışan işçilerin tümünün ya da bir kısmının yıllık izinlerini nisan ayı başı ile ekim ayı sonu arasındaki bir tarihte toplu olarak kullanmalarına karar verebilir.
Böyle bir uygulamada belirli sayıda işçi; işyerinin korunması, araç, gereç ve makinelerin bakımı gibi işlerle ilgilenmek üzere toplu izin uygulaması dışında tutulabilir.
Toplu izin uygulamasına karar verilmesi hâlinde, henüz yıllık ücretli izne hak kazanmamış işçiler de avans izin verilerek bu uygulama kapsamına dâhil edilebilir.
İzin kurulunun oluşturulması ve kurumsal yapısı
İşyerinde 100’den fazla işçi çalışması hâlinde kanunen bir izin kurulunun oluşturulması zorunludur. İzin kurulu; işveren veya işveren vekilini temsilen bir, işçileri temsilen iki kişi olmak üzere toplam üç kişiden oluşur.
İzin kurulu üyesi olacak işçiler ve yedekleri, varsa işyeri sendika temsilcisi tarafından; yoksa işyerinde çalışan işçiler tarafından seçilir. İzin kuruluna işveren temsilcisi olan üye başkanlık eder. İzin kurulu üyeleri iki yılda bir yeniden seçilir.
İzin kurulunun görevleri ve yıllık izin çizelgesinin hazırlanması
İşçiler, yıllık izinlerini hangi tarihlerde kullanmak istediklerine ilişkin taleplerini izin kuruluna iletir. İzin kurulu, başkanın çağrısı üzerine toplanarak bu talepleri; işyerindeki işçi sayısı, işçilerin kıdemleri ve işlerin aksamaması gerekliliği ile birlikte değerlendirir ve buna göre bir izin çizelgesi düzenler.
Bu çizelgede, her bir işçinin hangi tarihler arasında yıllık izin kullanacağı gösterilir. İşverence onaylanan yıllık izin çizelgeleri işyerinde ilan edilir. İzin kurulu ayrıca işçilerin yıllık izinlere ilişkin talep ve şikâyetlerini işverene iletir ve yıllık izinlerin amacına uygun ve verimli şekilde kullanılabilmesi için çalışmalar yapabilir; bu kapsamda kamp, gezi ve benzeri organizasyonlar düzenleyebilir.
Yıllık ücretli izin döneminde sosyal sigorta primleri
Yıllık ücretli izin kullanılan sürelerde, kısa vadeli sigorta kolları primleri de dâhil olmak üzere tüm sosyal sigorta primlerinin ödenmesine devam edilir.
Yıllık izin kayıtlarının tutulması ve işverenin belgelendirme yükümlülüğü
İşverenlerin, işyerinde çalışan tüm işçilerin yıllık ücretli izin kullanımını gösteren kayıtları tutma yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu kayıtlar yıllık izin defteri şeklinde düzenlenebileceği gibi kartoteks sistemiyle de tutulabilir.
