Hemen her hukuk dalı, kendi açısından “hata” kavramına yer vermiştir. Hata hâli ve kavramı Vergi Usul Kanunumuzda da yer bulmuş ve kanunun 116. maddesinde “vergiye müteallik hesaplarda veya vergilendirmede yapılan hatalar yüzünden haksız yere fazla veya eksik vergi istenmesi veya alınmasıdır” şeklinde tanımlanmıştır. İzleyen maddelerde hata, hesap hataları ve vergilendirme hataları olmak üzere iki ana türe ayrılmıştır. Kanun matrahta veya vergi miktarında yapılan hatalarla mükerrer vergi tarhını hesap hatası olarak kabul etmiştir. Kanunda vergilendirme hataları ise mükellefin şahsında hata, mükellefiyette hata, mevzuda hata ve vergilendirme yahut muafiyet döneminde hata şeklinde sayılmıştır (VUK md. 117 ve 118)
Görüldüğü gibi, vergi hukukunda hatadan söz edebilmek için, varlığı ileri sürülen hataların bu aktardığımız hâllerden birisinin kapsamı içerisinde yer alması gerekmektedir. Kanun koyucu, yoruma açık konuların hata müessesesi kapsamında değerlendirilmesi istememesini dahi, yoruma açık kurallarla düzenlemiştir.
Hiç şüphesiz ki idare, idari işlemde (ki genellikle tarh işlemi şeklinde karşımıza çıkmaktadır) hata bulunduğu iddiasıyla yapılan başvuruları kabul ile sonuçlandırmak durumunda değildir ve zaten başvuruların çoğunluğu “ret” işlemi ile sonuçlanmaktadır.
İdarenin bu ret işlemleri de hiç şüphesiz yargı denetimine açıktır. Bu ret işlemine karşı ilgililer tabii ki dava açabilirler. Ancak burada yargıya geçiş, özellikle dava açma süresi bakımından bazı özellikler taşımaktadır.
Eğer hata ve düzeltme başvurusu, 30 günlük dava açma süresi içerisinde yapılmış ise ilgililer vergi dairesinin ret işleminden sonra bu ret işleminin iptali için dava açabilirler. Burada idareye başvuru, dava açma süresini durdurucu niteliktedir. Bu nedenle dava açma süresi, 30 günlük süreden idareye başvuru için harcanan zaman düşülerek hesaplanır ve kalan süre kadardır.
Hata ve düzeltme başvurusunun, 30 günlük dava açma süresi geçirildikten sonra yapılması halinde vergi dairesinin açık veya zımni ret işlemine karşı doğrudan dava açılıp açılamayacağı tartışmalıdır. Tartışmanın sebebi ise Vergi Usul Kanununun 124. maddesi ve maddedeki nezaket dilidir. Mahkemeler, bu düzenlemeye göre dava açma süresi geçtikten sonra yaptıkları düzeltme talepleri ret olunanların dava açmadan önce Maliye Bakanlığına müracaat etmeleri gerektiği, oradan da ret cevabı alınması veya zımni ret süresi içinde cevap verilmemesi durumunda 30 gün içerisinde dava açılabileceği görüşünde. Bu yolu izlemeden önce dava açılması halinde Mahkemeler genellikle ön inceleme aşamasında “idari merci tecavüzü” kararları vererek dava dilekçesini müracaat dilekçesi olarak Maliye Bakanlığına göndermektedirler. Bu durumda dava dilekçesi, Maliye Bakanlığına müracaat dilekçesi olarak kabul edilmektedir.
Bu davalarda dikkate edilmesi gereken husus, dava konusunun hatalı işlem olmadığı, ret işlemi olduğudur. Bu nedenle mahkemenin kararı sadece ret işlemini iptal olacaktır. Ret işleminin iptalinden sonra idarenin asıl işlemle ilgili yeni bir işlem oluşturması gerekmektedir.
6183 sayılı Kanuna dayalı işlemlerde hata ve düzeltme hükümlerine başvurulup başvurulamayacağı ise tartışmalıdır.
Görüldüğü gibi Vergi Usul Kanunun karmaşık ve yoruma açık şekilde düzenlenmiş hata ve düzeltme müessesesi, Kanunun en çok ihtilafa yol açan müesseselerinden birsidir ve bu yola başvuranların çoğu hatayı düzelteyim derken yaptığı hataların kurbanı olarak hak kayına uğramaktadırlar.
Geçtiğimiz günlerde bu konuları ele alan bir kitap yayınlandı. Aslında kitap yeni değil. İçtihatlarla güncelleştirilmiş 3. bası. Bahsettiğim kitap, görev yaptığı mahkemelerin Anayasa Mahkemesine başvuruları ile pek çok Anayasaya aykırı hükmün vergi siteminden ayıklanmasına vesile olmuş, yazdığı kitapları ile vergi hukuku yazınında önemli bir yer edinmiş olan Samsun Vergi Mahkemesinin kıymetli Başkanı Sayın Mustafa BALCI tarafından kaleme alınmış ”Vergi Hataları ile Düzeltme-Şikâyet Konusunda Uygulamada Yaşanan Hukuki Sorunlar ve Çözüm Önerileri” adlı eser. Sayın Balcı, kitaplarını ve makalelerini takip ettiğim, benim de çok yararlandığım bir yazar.
Kitap, “Düzeltme-Şikâyet Yolu ve Kapsamı”, “Düzeltme Başvurusu Yapabilecek Kişiler”, “Vergi Hatası Kavramı Ve Kapsamı”, “Düzeltme Başvurusu”, “Şikayet Başvurusu” Ve “Dava Süreci” başlığını taşıyan altı bölümden oluşuyor.
Kitapta bilinen sorunların yanı sıra akla bile gelmeyecek olası soru-sorunlar ortaya atılarak içtihatlarla bu sorunlara yanıtlar ve giderek çözüm önerileri getirilmiş. Kitapta konular sadece Danıştay içtihatları ile değil, aynı zamanda pek çoğumuzun ulaşamadığı yerel mahkeme kararları ve istinaf mahkemesi kararları ışığından irdelenmiş. Bu nedenle idareye hata başvurusu yapacakların önceden bu kitaba başvurmaları ve ilgili bölümlere göz atmalarının yerinde bir davranış olacağını söyleyebilirim.
Yukarda da belirttiğim gibi bu konudaki idari başvuruların çoğunluğu “ret” işlemi ile sonuçlanmaktadır. Yazar da bunun bilincinde olarak “ret” cevabı alanların izleyecekleri hukuki yolları ve yargılama sürecini de ayrı bir bölüm olarak kitaba eklemiş.
Kitap bence sadece konuyla ilgilenen hukukçular için değil, mali müşavirler için de bir başucu kitabı niteliğinde ve mutlaka kütüphanelerinde bulunması gereken bir kitap özelliğini taşıyor. Kitabı edinmek isteyenler 12 Levha Yayınevi’ne müracaat edebilirler.
