Ulusal çıkarın tanımı kimin iktidarda olduğuna veya kimin toplumsal düşünceye yön verdiğine göre değişebiliyor. Hükümetler kendilerine göre tanımladıkları ulusal çıkarı gerçekleştirmenin peşinde koşuyor. Ulusal çıkardan kastedilen, ulusun çıkarı mı, yoksa hayal edilen bir başka topluluğun çıkarı mı?
‘Ulusal çıkar’ sözü her ne kadar Sir Winston Churchill’e atfedilse de aslında ondan bir asır önce yaşamış devlet adamı Lord Palmerston’a ait. Palmerston İngiltere’nin daimî dostları değil, değişmeyen ulusal çıkarları olduğunu ileri sürüyordu. Palmerston ilk bakışta haklı gözükse de ulusal çıkar herkesin üzerinde peşinen anlaştığı ve içeriğinin bilinmesi çok kolay olan bir kavram değil. Kimin iktidarda olduğuna veya kimin toplumsal düşünceye yön verdiğine bağlı olarak tanımı değişebiliyor. İsterseniz hemen akla gelen bir olaydan söz edelim. Örneğin, Sovyetlerin Varşova Paktı aracılığıyla Polonya’ya hükmettiği dönemde hükümetin tanımladığı ulusal çıkarla bugün Avrupa Birliği üyesi olan ve bir koalisyon hükümeti tarafından yönetilen Polonya’nın ulusal çıkar olarak tanımladığı değerler arasında bir bağlantı kurmak kolay olmamaktadır. Belki Osmanlı’nın son dönemini de hatırlamakta yarar vardır. İmparatorluk Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük arasında bocalamış, hangisinin siyasete yön vermesi gerekeceğine karar vermemekte direnerek tarih sahnesinden silinmiştir. Her hâlükârda, ulusal çıkara bir yön çizmek gerekiyor. Benim de vurgulamak istediğim husus, ulusal çıkar tanımının kimin iktidarda olduğuna dayanarak değişebileceğinden ziyade hükümetlerin kendilerine göre tanımladıkları ulusal çıkarı gerçekleştirmenin peşinde koştuklarıdır.
Azerbaycan’ın Türkiye’den ayrı yol izlemesi yadırgatıcı bulunuyor
Ulusal çıkarımızı korumak, gerçekleştirmek günümüz Türkiye’sinde ağırlık taşıyan bir yaklaşımdır. Ancak ulusal çıkardan ne anlaşılması gerektiği konusu bulanıktır, çünkü ulusal çıkardan kastedilenin ulusun mu yoksa varlığı hayal edilen bir başka topluluğun çıkarı mı olduğu açık değildir. Çıkar ifadesi kullanıldığı zaman ümmet gibi dine, hatta mezhebe dayalı hayalî bir camianın çıkarı kastedilebileceği gibi bazen ırka dayalı bir birlikteliğin çıkarı da akla gelebilmektedir. Bu düşünce karmaşasının sonucunda Azerbaycan’ın, Filistinlilere yönelik muamelesi nedeniyle diğer İslam ülkelerinin çoğunun ilişki kurmayı reddettiği İsrail ile yakın ilişki kurması şaşırtıcı ve dolayısıyla üzücü bulunabilmektedir. Kardeş ülke olarak bilinen Azerbaycan’ın Türkiye’den ayrı bir yol izlemesi özellikle yadırgatıcı bulunmaktadır. Keza, okulda başını örtmek ülkemizde bir özgürlük nişanesi olarak kabul edilip herkesin istediği gibi giyinmesi toplumsal barışı sağlayan bir meziyet olarak görülürken, Azerbaycan’da başörtüsünün yasaklanması da Türklere göre yapılması uygun olmayan bir şeydir. Kardeş bir ülkenin böyle bir yol izlemesi tuhaftır.
Ancak meseleye Azeri ulusal çıkarları açısından bakıldığında Azeri davranışlarının Azeri ulusal çıkarlarıyla tamamen uyum içerisinde olduğu görülecektir. Bir kere, Azerbaycan İran’dan çekinmektedir. Bilindiği gibi, o döneme kadar tümü İran’ın olan Azerbaycan’ın bir bölümünü Ruslar 1828’de Türkmençay Antlaşması’yla İran’dan koparmışlardır. Nüfusu da büyük ölçüde Şii olan bu ülkeyi İran kendisinin bir parçası gibi görmektedir. Zaten İran’ın batısında Güney Azerbaycan denilen ve ahalinin Azeri Türkçesi konuştuğu bir bölge de vardır. Böyle bir durum karşısında, Azerbaycan’ın bağımsızlığını korumak için İran ile dostane ilişkileri olmayan İsrail ile iyi ilişkiler yürütmesi normaldir. Ayrıca, İran’a yaklaşmamak için Azerbaycan’ın sert laiklik anlayışına sahip çıkmasına şaşırmamak gerekir. Dinin rolünün İran’dakine benzer bir konuma gelmesi Azerbaycan’ın İran’dan uzak durmasını zorlaştıracaktır. Kaldı ki, bu politika Rusya ile de daha iyi ilişkiler kurmasını kolaylaştırmaktadır.
Türkiye Libya’da tek hükümet kurulmasını ümit ediyor
Türkiye Azeri örneğinden çok farklı bir yaklaşım sergiliyor. Dış siyasetinde ümmet ve Türk soyundan gelenler gibi hayalî cemaatlerin de çıkarını korumaya çalışıyor. Aynı dine inanan veya aynı soydan gelen insanların farklı ulusal çıkarlar güdebileceklerini teslim etmekte güçlük çekiyor. Daha doğrusu, ümmet veya ırka dayalı gruplaşmaların yerini milletin almasının Batılı komplonun parçası olduğunu düşünüyor, bunu gücü yettiğince düzeltmeye gayret ediyor ama kendisi pek de güçlü değil. İsterseniz yine örneklere dönelim. Evet, söylemeye çalıştığımız gibi, ülkemiz ahalisi Müslüman olan ülkelerin ulusal çıkarlarını farklı şekilde tanımlamalarını ve ona göre hareket etmelerini bir türlü kabul etmek istemiyor, bunun değişmesi gerektiğini söylüyor. Hâlbuki gelin bir bakalım. Mısır ve Suriye 1958’de Birleşik Arap Cumhuriyeti’ni kurdular. Kısa süre içinde, aynı kültürden gelseler de iki ayrı millet olduklarını anladılar. Evlilikleri üç yıl sürdü, her iki taraf da ortak bağdan kurtulmaya can attı. Nitekim üç yıl sonra her ikisi de bağımsız birer millî devlet olarak varlıklarını sürdürdüler. Türkiye Müslüman Kardeşler temsilcisi Mursi’yi deviren es-Sisi ile kavga edip durdu, Sisi’yi Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rumlarıyla yakınlaşmaya mecbur bıraktı. Sonunda günümüzün Mısır millî devletini Sisi’nin temsil ettiğini kabul ederek onunla iyi geçinmek için şimdi ona dostluk göstermeye çalışıyor. BAE Sudan’da Hızlı Destek Güçleri’ni desteklerken, Türkiye ve Suudi Arabistan hükümet başkanı General el-Burhan’ın yönetimini destekliyorlar. Kısa süre öncesine kadar Türkiye Libya’da meşru hükümeti temsil eden Abdülhamid Dibeybe’yi destekledi. Son zamanlarda onunla rekabet eden General Hafter’e de ilgi gösteriyor. Böylece Libya’da tek hükümetin kurulmasını ümit ediyor. Uzunca bir süredir Mısır ve BAE sadece General Hafter’i desteklediler. Bu tutumlarını tamamen terk ettikleri ise söylenemez.
Bir arada yaşamak için başka bir formül aranıyor
Türk hükümeti Türkiye’deki Kürtler (belki buna Kuzey Irak ve Suriye’yi de katabilirsiniz) için bağımsızlık isteyen PKK’nın faaliyetine son vermesini ve kendini dağıtmasını istemekte, bundan böyle ülkede Kürt, Arap ve Türklerin birlikte barış içinde yaşayabileceği bir düzenin kurulmasını benimsemektedir. Bilindiği gibi Türk devleti ulus inşa etmeye dönük bir birlik olarak kurulmuştur. Yeni bir dayanışma formülü aramak aslında bir arada yaşamak için başka bir formül aramanın çağrısıdır. Bu çağrı da muhtemelen dinî bir birlikteliğe yöneliktir. Şu anda ülkeyi yönetenlerin Osmanlı döneminde ahalinin barış içinde ve birbiri ile kavga etmeden yaşadığını ileri süren görüşlerle âdeta romantik bir bağ kurduğu bilinmektedir. Bu gibi görüşler Arapların Türklerden bağımsızlıklarını elde etmek için giriştikleri mücadeleyi görmezden gelmekte, hatta Suudilerin ondan da bir asır önce Osmanlı’ya karşı ayaklandıklarını unutmaktadır. Maalesef, tarih bilgisi iktidardakilerden pek fazla olmadığı izlenimi yaratan Birleşik Devletler Büyükelçisi de aynı romantizmi paylaşmakta, benzer görüşleri savunmaktadır.
Sanıyorum ilginç bulacaksınız. Şu anda görevde bulunan Türk siyasi liderlerinin aşamadıkları en büyük güçlük kendisini bir millet olarak gören toplumdur. Toplum kendisini millet olarak görmenin ötesinde mevcut uygulamaları sorgulamaktan kaçınmamaktadır. Örneğin, Suudilerin ve Pakistan’ın da ortak olduğu Mekke Anlaşması’nın ülkenin ulusal çıkarlarıyla ne oranda bağdaştığını sorgulamaktadır. Bu tür sorular sorarak bir ihtimal toplum, hükümeti ulusal çıkar çizgisinde düşünmeye davet edecek ve hükümettekiler de şimdilik ulusal çıkarın başlıca ölçüt olduğunu idrak edeceklerdir.
