2024’ün 11 aylık döneminde 169 milyon ton olan ihracatımız, 2025’in 11 aylık döneminde 156 milyon tona gerilemiş.
Son zamanlarda iş dünyası ile sohbetlerde şu soru ile sık karşılaşıyorum: “Sanayide işler iyi değilken ihracat nasıl artıyor?” Verdiğim cevabı sizle de kısaca paylaşayım...
İhracatın nasıl değiştiği, artıp artmadığı, onu neyle ölçtüğünüze göre değişir. Biz, pek çok ülke gibi, dolar bazlı satışlardaki değişim oranı ile ölçüm yapıyor; örneğin 100 milyondan 110 milyon dolara çıktıysa “yüzde 10 arttı” diyoruz. Ancak gözden kaçırdığımız üç faktör var.
Bunlardan biri, ihracatımızın ve ithalatımızın miktar bazında değişimi. Fabrikalar daha çok çalışıp, yurtdışındaki müşterilerine daha fazla mal mı sevk etmiş yoksa daha az mal mı? Buna genellikle bakmıyoruz.
İkincisi, ihracatımızın ve ithalatımızın fiyat bazında değişimi. İhraç ettiğimiz ürünün birim fiyatı önceki yıl neydi, bu yıl ne oldu? Bunu da çok önemsemiyoruz.
Bununla ilişkili olarak üçüncüsü, doların küresel piyasalardaki değeri. Doların, Sterlin’e, Euro’ya, Yen’e karşı nasıl bir seyir izlediğini de dikkate almalıyız.
İhracatın artıp artmadığı, arttı ya da azaldı ise bunun nasıl gerçekleştiğini sistematik bir şekilde ortaya koyabilmek için en azından bu üç konuya açıklama getirmek gerekiyor.
2025 yılında ülke olarak toplam mal ihracatımız yüzde 4,5 arttı. Peki ihraç ettiğimiz mal miktarı arttı mı?
Hatırı sayılır miktar gerilemesi görüyoruz
Henüz yıl geneli için miktar verisi açıklanmadı ancak 11 aylık verilerle bu soruya gerçeğe yakın bir cevap verebiliriz. 2024’ün 11 aylık döneminde 169 milyon ton olan ihracatımız, 2025’in 11 aylık döneminde 156 milyon tona gerilemiş. Sattığımız mal miktarı 13 milyon ton yani yüzde 7,9 azalmış. Alt detaylarda, bazı gıda ürünlerinde, ayakkabıda, hazır-giyimde miktar kayıpları varken, ilaç, demir-çelik, bakır, hava taşıtları ve silah-mühimmat gibi ürünlerde ise sattığımız mal miktarı farklı oranlarda artmış. Fakat toplamda hatırı sayılır bir miktar gerilemesi görüyoruz.
Sattığımız mal miktarı azalırken, ihracatımız artıyorsa, bu fiyatlarımızın yükselmesinden kaynaklanıyor demektir. Bizi burada da bekleyen sorular var.
Fiyatlarda dünya genelinde bir yükseliş mi var yoksa bu yükseliş Türkiye’ye özel mi?
Türk mallarının fiyatlarındaki artış, ihracatçıların daha nitelikli ürünler arz etmesinden mi kaynaklanıyor, yoksa satılan mallarda zorunlu fiyat artışlarına gidilmesinden mi?
Fiyatlar yükselince alıcı başka üreticilere yöneliyor
Elbette arada çok güzel örnekler çıkıyor ancak genel resim bize, ihracatçı firmaların ekseriyetinin içerideki maliyet artışlarına karşı kendilerini koruyabilmek için ürün fiyatlarını mecburen yukarı çektiklerini söylüyor. Bazı ürünlerin fiyatlarında yüzde 15-20 artışlar olunca, alıcılar da haklı olarak tedariklerini başka üreticilere kaydırıyor ve bu da sattığımız mal miktarının azalmasına neden oluyor.
Fiyat-miktar cephesindeki bu duruma rağmen, 2025 ihracatına destek olan üç faktör vardı. İlk ikisi savunma sanayi ve otomotiv ihracatındaki çarpıcı yükseliş, üçüncüsü ise Euro/Dolar paritesindeki yükselişten kaynaklanan 6 milyar dolara yakın pozitif etki.
