Tacir mal ve hizmet üretir veya piyasadan temin ettiklerini yeniden yahut işleyerek tekrar piyasaya sunar, serbest meslek erbabı genelde hizmet üretir. Peki bu mesleklerin mensupları ürettiklerini her talep edene sunmak zorunda mıdır? Örneğin bir bakkal rafta duran bir malı dükkânına gelen kişiye satmak zorunda mıdır veya bir muhasebeci bir tacirin defterlerini tutma ve beyannamelerini verme işini kendisine teklif ettiğinde kabul etmek zorunda mıdır? Kısaca, mal veya hizmet sunulmazsa bir suç işlemiş olur mu?
Bu sorunun yanıtı Türk Ceza Kanununun “mal veya hizmet satımından kaçınma” başlıklı 240. maddesindedir. Bu madde Kanunun “özel hükümler” başlıklı kitabının topluma karşı işlenen suçları düzenleyen üçüncü kısmının “ekonomi, sanayi, ve ticarete ilişkin suçlar bölümünde yer almıştır. Maddenin bulunduğu yer, mal veya hizmet satımından kaçınma suçunun bir ekonomik suç olarak kabul edildiğini göstermektedir. Madde aynen şu şekildedir.
“Belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınarak kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmasına neden olan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır”
Eski Ceza Kanununda hangi mal veya hizmetlerin satımından kaçınmanın suç olacağı izdüşümü maddede tek tek sayılmışken, yeni Kanun bu yöntemden vaz geçmiş, tek tek saymayı kaldırmış, hemen hemen bütün mal ve hizmetleri kapsamına almış, ancak suçun unsurları arasına “kaçınma sonucunda kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmasına neden olma” unsurunu eklemiştir.
Yeni Ceza Kanunu pek çok düzenlemesinde olduğu gibi burada da suçun maddi unsurunu soyut ve yoruma açık bırakarak geniş bir suç alanı yaratmıştır.
Belli bir mal veya hizmeti satmaktan kaçınma fiili pek çok şekilde gerçekleşebilir. Örneğin teşhirde olan bir malı satmamak, daha önceden satıldığını söylemek, depolayarak gizlemek ve yok demek bu fiilin ilk akla gelen şekilleridir. Ancak burada yoruma açık ve içtihada bırakılmış konularda vardır. Örneğin kişinin malı satmamak veya bir serbest meslek erbabının işi almamak için yüksek fiyat söylemesinin bu kapsamda değerlendirilip değerlendirilemeyeceği yoruma açıktır.
Bu suçun oluşması için sadece mal veya hizmeti satmaktan kaçınma halinin varlığı yeterli olmayıp, aynı zamanda bu fiilin sonuncunda kamu için acil bir ihtiyacın ortaya çıkmış olması gerekir. Bu dahi yoruma açık olup, nasıl saptanacağı dahi belirsizdir. Öte yandan cezalandırma için satmama eyleminin kamu için acil bir ihtiyaca yol açacak nitelikte olması, satılmamasının kamu için acil ihtiyaca yol açmayacak olan mal ve hizmetler açısından bu suç oluşmayacaktır.
Sadece kasten işlenmesi mümkün olan bu suçun maddi unsurunun gerçekleştiği hallerde, suçun bir örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi halinde, ceza örgütlü suç faaliyeti olarak verilecek ve artacaktır (Örneğin bir mahalledeki bakkalların birlikte hareket etmesi gibi).
Konuyla ilgili olarak üzerinde durulması gereken bir diğer suç ise TCK md. 238’de düzenlenen “Kamuya Gerekli Şeylerin Yokluğuna Neden Olma Suçu”dur. Bu suç Kanunda, “Taahhüt ettiği işi yerine getirmeyerek kamu kurum ve kuruluşları veya kamu hizmeti veya genel bir felaketin önlenmesi için zorunlu eşya veya besinlerin ortadan kalmasına veya önemli ölçüde azalmasına neden olma” şeklinde tanımlanmıştır. Bu düzenleme ile ihdas edilmiş bulunan suç ile mal veya hizmeti satmamak suçu karıştırılmamalıdır.
Ceza Kanunumuzda ekonomik kamu düzenini korumak üzere pek çok suç düzenlenmiştir. Ancak bu düzenlemeler incelediğimiz suç gibi, soyut düzenlemeler olup, yaşama geçirilmesi zor, çok sert uygulamalara elverişli olabilecek ölçüde soyut ve pek çok halde suçun unsurları dahi yoruma açık olan düzenlemelerdir. Oysa ekonomik yaşam, açıklık ve netliği sever. Bu düzenlemelerin yaşama kolayca aktarılabilecek, herkes tarafından net olarak anlaşılabilecek, yoruma yer bırakmayan düzenlemelere dönüştürülmesinde yarar vardır (Gelecek yazılarımda da zaman zaman bu konudaki örneklere değineceğim).
