ENFLASYON RAPORU’NDAKİ KUTU 2.4 NE SÖYLÜYOR?
Türkiye, Çin’in pay kazandığı pazarlarda nette pay kazanmış görünüyor. Bu sonuç, sanayileşme sürecinin sağlıklı seyrettiğinin kanıtı olarak okunmamalı. Kazanımın büyük bölümü talep kaynaklı, net sonucun altında brüt yeniden dağılım yatıyor; kayıpların emek yoğun sektörlerde yoğunlaştığını görüyoruz.
2026 yılının son enflasyon raporu 12 Kasım 2026 tarihinde Merkez Bankası Başkanı’nın sunumu ile açıklandı. Merkez Bankası, enflasyon ara hedefini 2026 yılı için yüzde 24 olarak korurken 2027 ve 2028 yılları için yukarı yönlü güncelledi.
Bu güncellemeye gerekçe olarak da bir önceki rapor döneminden bu yana savaşın kalıcılığı yönünde beklentilerin arttığını ve makroekonomik çerçevenin Orta Vadeli Program (OVP) (2027-2029) ile netleştiğini öne sürdü. Bu durumun özellikle 2027 ve sonrasına ilişkin enflasyon görünümünü etkilediğini, bu doğrultuda enflasyon ara hedeflerinde güncelleme ihtiyacının doğduğunu, 2026 yılı ara hedefi yüzde 24 olarak korunurken 2027 yılı ara hedefinin yüzde 15’ten yüzde 21’e, 2028 yılı ara hedefinin ise yüzde 9’dan yüzde 13,5’e yükseltildiğini belirtti. Burada şaşırdığımız bir şey yok.
Tutmayacak bir ara hedefin korunmasının TCMB’ye faydası ne?
Bildiğiniz gibi 2026 yılının 3. Enflasyon Raporu, TCMB tarafından 13 Ağustos 2026 tarihinde açıklanmış ve 2027 yılı ara hedefi o tarihte gerçekleşmeyeceği bilinmesine rağmen yüzde 15 olarak korunmuştu. OVP ise 6 Eylül 2026 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlandı. Her ikisi arasındaki süre 1 ay değil. Merkez Bankası’nın OVP’de açıklanacak 2027 yılı enflasyon tahminini bilmemesi çok akla yatkın gözükmüyor. Hâl böyleyken 2026 yılının 3. Enflasyon Raporu’nda 2027 yılı için tutmayacak bir ara hedefin korunmasının Kurum’a ne faydası olduğunu hâlâ çözemiyorum. Bunun TCMB’nin itibarına olumlu katkı sağlayan bir tarafının da olduğuna inanmıyorum, açıkçası. Yok eğer Merkez Bankası gerçekten OVP’de açıklanan 2027 ara tahmininden habersiz idiyse, bu bambaşka bir durum olur ki bunu düşünmek bile istemiyorum.
2027 yılında, fon yolsuzluğunun artan etkilerini, olası bir seçim ihtimalini de dikkate aldığımızda, aynı ekonomi politikalarını uygulayarak enflasyonu nasıl aşağıya çekeceğimiz sorusunun cevabı yılın son enflasyon raporunda yok.
Enflasyon raporları benim için her zaman çok dikkatle, sindire sindire okuduğum, yoğun emek harcanan raporlardır. Bilgileriyle katkı sağlayan tüm araştırma ekibine sonsuz teşekkürler.
Bu raporda enflasyona ilişkin beklentileri bir yana bırakırsak, en dikkat çekici bilgilerden biri yine kutucuklar içerisindeki alanlardan geldi.
Raporun 50-52. sayfalarında yer alan Kutu 2.4: “Çin ile Ortak İhracat Pazarlarında Türkiye’nin Pazar Payı Performansı” önemli bilgiler veriyor bize.
Türkiye’nin pandemi sonrası dönemde Çin ile ortak ihracat pazarlarındaki performansını inceleyen Kutu 2.4, 2021–2025 arasında ürün-ülke (GTİP dört basamak) düzeyinde ihracat değişimini talep ve pazar payı bileşenlerine ayırıyor ve Türkiye’nin pay kazanım ve kayıplarını Çin’in aynı pazarlardaki pay değişimiyle birlikte değerlendiriyor.
Kazanımın büyük bölümü talep kaynaklı
Ana argüman, kutunun net sonucunun olumlu olduğu yönünde. Diğer bir ifadeyle, Türkiye, Çin’in pay kazandığı pazarlarda dahi nette pay kazanmış görünüyor. Ancak bence bu sonuç, sanayileşme sürecinin sağlıklı seyrettiğinin kanıtı olarak okunmamalı. Çünkü kazanımın büyük bölümü talep kaynaklı, net sonucun altında büyük bir brüt yeniden dağılım yatıyor ve kayıpların emek yoğun sektörlerde yoğunlaştığını görüyoruz. Üstelik bu sektörlerde baskının önemli kısmı Çin’den değil, diğer Asya üreticilerinden geliyor.
Analizde UN Comtrade’deki ithalatçı ülke beyanları kullanılmış. Kıymetli metal ve taşları kapsayan GTİP 71. faslı ile 2021 veya 2025’te Türkiye’nin ya da Çin’in ihracat yapmadığı pazarlar hesaplamadan hariç tutulmuş. İhracat değişimi, Türkiye’nin 2021’deki payı sabit tutulduğunda pazar büyümesinden beklenecek artış (talep etkisi) ile payın değişmesinden kaynaklanan kısım (pazar payı etkisi) olarak ayrıştırılmış.
Pay kazanımının katkısı yaklaşık yüzde 23’te kalıyor
Yapılan incelemeye göre öne çıkanlar şunlar:
İlk olarak, 36,9 milyar dolarlık ihracat artışının 28,6 milyar doları talep kaynaklı görünüyor. Yani artışın yaklaşık yüzde 77’si (araştırmacıların hesaplamalarına göre) pazarların büyümesinden gelmekte. Pay kazanımının katkısı ise yaklaşık yüzde 23’te kalmakta. Bir diğeri, pay kazanılan pazarlardaki 55,3 milyar dolarlık artış ile pay kaybedilen pazarlardaki 47,0 milyar dolarlık düşüşün birbirine oldukça yakın olması. Net 8,3 milyar dolarlık bir artış, yaklaşık 100 milyar dolarlık brüt hareketin küçük bir kısmını oluşturmakta. Son olarak ise Çin’in pay kazandığı pazarlarda Türkiye’nin kazanımları (35,3 milyar dolar) kayıplarını (31,2 milyar dolar) aşmış. Sanırım ana tema olarak bu vurgulanmak isteniyor Merkez Bankası tarafından. Ben bunu son zamanlarda Çin ile hiçbir mecrada rekabet edemiyoruz söylemine karşı bir karşı tez olarak okudum.
Kutu analizindeki ayrıştırma, sabit pazar payı (constant market share) analizlerinin ürün-ülke düzeyinde bir uyarlaması. Bu yaklaşımda ihracatın büyümesi, dış talebin genişlemesi ile ihracatçı ülkenin rekabet performansının yansıması olan pay değişiminden ayrıştırılmakta. Avrupa Merkez Bankası’nın Euro Bölgesi ihracat performansı çalışması da analizin dayandığı tek ve en önemli kaynak.
Pozitif bir pay etkisi Türkiye’nin ihracat performansının dış talebin ötesinde bir katkı sağladığını gösteriyor, fakat bu katkı oldukça küçük ve büyük ölçüde konjonktürel talebe bağlı bir büyümeden kaynaklanıyor. Öte yandan, pazar payı tek başına refahın ya da rekabet gücünün bir göstergesi değil. Krugman, ülkelerin firmalar gibi birbirleriyle yarıştığı varsayımının yanıltıcı olabileceği ve asıl belirleyicinin verimlilik ve yaşam standardı olduğu konusunda bizleri uyarmıştı. O nedenle bence pay kazanımı, marjlar, katma değer ve verimlilikle birlikte okunması gereken bir veri.
Çalışma değerli, ancak yine bence fiyat-miktar ayrıştırması yapılması gerekiyor. Çünkü değerler cari dolar cinsinden ve talep etkisi fiyat artışlarını da içermekte. Miktar cinsinden pazar payımızın ne olduğunu görmek, Türkiye’nin erken sanayisizleşme sürecinin görülmesi açısından çok daha önemli.
TCMB bu çalışmada baz yılı olarak 2021 yılını almış. Bu tercihin neden yapıldığını bilmiyorum, fakat 2021 yılının hemen pandemi çıkışı yılı olduğunu hatırlayalım. Pandemi sonrası dönemde ihracat ve ihracata bağlı imalat sanayi üretim artışının oldukça yüksek olduğunu dikkate aldığımızda, 2021 yılı verilerini ‘normal’ bir referans dönemi olarak kabul etmek çok da gerçekçi sonuçlar vermeyebilir. Brüt kazanç ya da kayıpların büyüklüğü, dolayısıyla net sonuç, bu durumda baz yılına duyarlı hâle gelmiş ve yanıltıcı bir hâl almış olabilir.
Analizin en dikkat çekici bulgusu bence sektörel farklılaşma.
İhracatı en yüksek ilk on grup içinde örme ve örülmemiş giyim eşyasında pay kaynaklı net kayıp 6,1 milyar dolar, demir ve çelikte 2,7 milyar dolar gözüküyor. Buna karşılık kara taşıtlarında yaklaşık 6,3 milyar dolarlık bir pay kazanımı görülmekte. Elektrikli cihazlar ile makinelerde de önemli kazanımlar bulunmakta.
Giyimde Türkiye’nin pay kaybettiği pazarlarda en fazla pay kazanan ülkeler Vietnam (6,3 milyar dolar), Kamboçya (4,8 milyar dolar) ve Bangladeş (3,8 milyar dolar) olmuş. Çin ise bu pazarlarda 3,5 milyar dolar pay kaybetmiş.
Demir-çelikte durum daha farklı. Türkiye’nin pay kaybettiği pazarlarda en büyük kazanım 9,0 milyar dolarla Çin’e ait.
Netice itibarıyla özellikle belirli sektörlerde yaşanan pazar kayıpları, ilgili sektörler açısından hızla sanayisizleşildiği anlamına gelebilir. En büyük risk ise emek yoğun sektörlerde görünüyor.
Verilerin ‘erken sanayileşme’yi işaret ettiğini söyleyemeyiz
Veriler bize, emek yoğun üretimde rekabetin Çin’den çok daha düşük ücret düzeyine sahip emek yoğun ülkelerle yaşandığını gösteriyor.
Rodrik, imalatın istihdam ve katma değer içindeki payının gelirle birlikte önce arttığı, sonra azaldığı ters U ilişkisinin gelişmekte olan ülkelerde aşağı ve orijine doğru kaydığını, yani bu ülkelerin sanayileşme fırsatlarını daha düşük gelir düzeylerinde tükettiğini söylüyor. Bu sava göre sanayisizleşme düşük gelirde başlar ve imalatın büyümeyi taşıyan özelliklerini erkenden kaybettirebilir.
Kutu 2.4’ten yola çıkarak verilerin ‘erken sanayileşme’yi işaret ettiğini söyleyemeyiz. İmalatın katma değer ve istihdam payları da aynı araştırma içinde yer alsaydı, daha net bir görüşümüz olabilirdi. Pazar kaybının net olarak gözüktüğü sektörlerde istihdam kaybı da net şekilde sektörel PMI verilerinden görülebiliyor. Zaten genel olarak üretimden hizmetler ve inşaat sektörlerine kayış uzun zamandır var.
