COP31, bundan önceki taraflar konferanslarından farklı. Bir kere, organizasyondan sorumlu iki ülke var; Avustralya ve Türkiye. Türkiye, COP31 başkanlığını ve ev sahipliğini üstlenirken; Avustralya ise müzakerelerin başkanlığını üstleniyor. Yaklaşık 200 ülkeden 100 bin kişi bir araya geldiğinde pek çok müzakere yapılıyor ve ikili anlaşmalar da imzalanabiliyor.
COP31, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne (United Nations Framework Convention on Climate Change-UNFCCC) taraf olan ülkelerin 31. Konferansı 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da yapılacak. Toplantıya yaklaşık 200 ülkeden, 100 bin civarında katılımcı bekleniyor, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın konuyla ilgili açıklamasına göre. Önemli değil, çok önemli. Önce onu tespit edelim.
Her yıl düzenlenen iklim Taraflar Konferansı’nda (COP) iz bırakacak bir adım atılması için çaba gösteriliyor. Aklımızda kalanlar var mesela. 1997’de Japonya’nın Kyoto kentinde düzenlenen COP3’te, sanayileşmiş ülkeler ve geçiş ekonomileri için bağlayıcı sera gazı emisyon hedefleri getiren Kyoto Protokolü kabul edilmişti.
Fransa’nın Paris kentinde 2015 yılında düzenlenen COP21’de ise ülkelerin kendi belirledikleri bağlayıcı olmayan karbon salımı azaltma hedeflerini (Ulusal Katkı Beyanı-Nationally Determined Contributions-NDC) beş yılda bir açıklamaları karara bağlanmıştı. Ulusal Katkı Beyanı’ndaki azaltım hedefine ulaşmak, esasen bağlayıcı bir sonuç yükümlülüğü değil. Yani beyanda yer alan hedefe ulaşmak, anlaşma kapsamında hukuken zorunlu değil. Ama beyanların hazırlanması, bildirmesi ve yürürlükte tutulması, ayrıca hedeflerine ulaşmak için ülke içinde emisyon azaltım önlemlerinin alınması hukuki bir yükümlülük.
Her Taraflar Konferansı’nda bir adım atılmaya çalışılıyor. Peki, bu çabalar her zaman ortak bir karara dönüşüyor mu? Hayır. Unutmayın, yaklaşık 200 ülkeden 100 bin kişinin katıldığı bir konferansta yürütülen bir müzakere süreci bu. Her ülkenin derdi de farklı.
Geçen yıl Brezilya’nın Belém kentinde düzenlenen30’da enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşmak için ortak bir yol haritası hazırlanması önerisi üzerinde uzlaşma sağlanamadı. Yine de Brezilya’nın COP30 Başkanlığı çalışmayı kendi girişimi olarak sürdürdü ve yol haritasını Ekim 2026’da yayımladı.
COP31: Vaatlerin son kullanma tarihi geldi
Yıllık finansman ihtiyacı 305 milyar dolara çıkacak
Hedefler var, takip edilebilir uygulama adımları yok
Şimdi, bu hafta toplanacak COP31’in artık bir uygulamaya geçiş zirvesi olması gerektiğinin altı çiziliyor. Haksız değil bu serzeniş doğrusu, küresel ısınmanın sonuçlarını uzun bir süredir biliyoruz. Akdeniz’de deniz suyu sıcaklığının ne kadar arttığını, orman yangınlarının turizmi zorlaştırdığını hep biliyoruz. İklim değişikliği konusunda bir farkındalık var. Ortada bir dizi hedef de var artık. Ama takip edilebilir uygulama adımları yok. Ne yok? Süreçle ilgili bir önceliklendirme hala yok.
Başlangıçta “COP31’de, hakikaten, konuşmaktan yapmaya geçilebilir mi?” diye sorduğum o işte. Uygulama Zirvesi iddiasını, bu seferki Taraflar Konferansı’nda uygulamaya koymak mümkün olabilir mi?
Bana sorarsanız, konuşmaktan yapmaya geçmek için adım atmanın tam zamanı COP31. Hem de iz bırakmak için son derece müsait bir konu uygulama adımlarına geçişin tasarlanması. Peki, ama nasıl?
Avustralya ve Türkiye iklim değişikliği gündeminde konuşmaktan yapmaya geçişe öncülük edebilirler.
Bir taraftan bakarsanız, yapmak mümkün aslında. COP31, bundan önceki taraflar konferanslarından farklı. Bir kere, organizasyondan sorumlu iki ülke var; Avustralya ve Türkiye. Türkiye, COP31 başkanlığını ve ev sahipliğini üstlenirken; Avustralya ise müzakerelerin başkanlığını üstleniyor. Yaklaşık 200 ülkeden 100 bin kişi bir araya geldiğinde pek çok müzakere yapılıyor ve ikili anlaşmalar da imzalanabiliyor.
Avustralya’nın kömür üretiminde, Türkiye’nin ise kömür tüketiminde önde gelen ülkeler olmaları, dikkat çekici olan ikinci özellik COP31 için doğrusu. Akim kalan Belém Yol Haritası benzeri kömür için bir Antalya Yol Haritası tartışması açmak ve öncülük yapmak için uygun iki ülke, Avustralya ve Türkiye aslında.
Ama doğrusu ya, COP31’den hemen önce geçen hafta açıklanan Milli Enerji 2040 çerçevesi, mevcut Enerji Bakanlığı ile bu alanda Türkiye içinde bile mesafe almanın pek mümkün olmadığını gösterdi. Doğrusu ben en çok TEİAŞ, EÜAŞ, Eti Maden, BOTAŞ ve TPAO'nun halka arzı için hazırlık yapıldığını söylediği kısmı sevdim. Yani madenler, termik santraller ve hatta boru hatları halka arz oluyor.
COP31, ülkeler olmasa bile şirketleri birtakım bağlayıcı olmayan taahhütlerde bir araya getirebilir belki.
COP31 taraflar konferansında, sözleşmeye taraf olan ülkeleri ileriye yönelik taahhütler konusunda bir araya getirmek pek mümkün olmayınca, sivil toplum kuruluşları ve şirketleri ileriye yönelik taahhütlerde buluşturmak ön plana çıkmış gibi duruyor.
Burada da bir sürü hedef var aslında. Tam on başlıklı uzun hedefler manzumesi. Birincisi, elektrifikasyon hedefi. 2035 yılında nihai enerji tüketiminin yüzde 35’ini elektrikten karşılama hedefi (35X35). Bugün global nihai enerji tüketiminin yüzde 23’ü elektrikten sağlanıyor. İşte bu oranı 2035’te yüzde 35’e yükseltmek hedefleniyor.
Ama burada atlanan mesele, yine elektrik üretiminin ne kadarının kömüre ve termik santrallere dayalı olduğu esasen. Örneğin, Türkiye’de elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 35’i kömürden sağlanıyor. Bu oranı azaltmak için hedef koymadan giderseniz COP31 Antalya, tarihe geçmez.
Neymiş? Geçiş dönemini önceden planlamadan, bütçesini, programını yapmadan, öncelikleri belirlemeden, yumurta kapıya gelince hedef konulamıyormuş.
İkinci olarak, üzerinde çalışılan konu, Antalya Yapay Zeka Taahhüdü (Antalya AI Pledge) de aslında bağlayıcı olmayan bir başka niyet beyanı belgesi. Nasıl elektrifikasyonu yüzde 35 seviyesine çıkarma niyetimizi bağlayıcı olmayan bir biçimde ifade ediyorsak, şimdi de özellikle yapay zeka veri merkezlerinin su ve enerji kullanımı konusunda tedbir alınmasını gündeme getiriyor COP31.
Manalı mı? Evet. Son Amerikan ara seçimlerinde, bazı bölgelerdeki seçmenlerin veri merkezlerini evlerine yakın istemediğini somut olarak gördük. Neden? Su ve enerji maliyetleri kendi yörelerinde yükselir diye elbette. Yapay zekanın yeşertilmesi (Greening AI) dünyanın gündemi ama daha nasıl yapacağımızı, önceliklerimizi tam olarak bilmiyoruz. Uygulama adımı meselesi işte.
Şirketlerin asıl ihtiyacı konu ve hedef listesi değil, önceliklendirme
COP31 çerçevesinde gündeme getirilen bir başka mesele ise sanayi şirketleriyle alakalı. Yeşil Sanayileşme, Türkiye’nin COP31 Başkanlığı’nın gündeme getirdiği toplam 10 başlıktan biri.
Ortada listelenen tam 10 başlık ve bir sürü hedef var. Merak edenler için tamamını buraya yazayım: temiz enerji ve elektrifikasyon, sıfır atık ve metan emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğine dirençli kentler, yeşil sanayileşme, gençlik ve eğitim, gıda güvenliği, okyanuslar ve denizler, sürdürülebilir sağlık sistemleri, Rio sinerjisinin sağlanması ve iklim uygulama gündeminin tasarlanması…
Doğrusu çok hedef uygulama kolaylığı değil, uygulama zorluğu yaratmaya aday bana sorarsanız. Biz TEPAV’da bir süredir yeşil ve dijital dönüşüm konusunda sanayide, özellikle iş sürecinde, uygulamalar nasıl gidiyor diye şirketlerle konuşuyoruz. Amaç, yeşil istihdam önceliklerinde nerede olduğumuz tespit etmek.
İlk tespitimiz şu: Şirketler kesiminde bu süreçte atılması gereken adımlar, yapılması gereken değişiklikler konusunda orta kademede yeterli kapasite mevcut. Ne yaptıklarını biliyorlar, önerilerini maliyetiyle birlikte hazırlayabiliyorlar.
Ancak şirket içinde atılması gereken adımlar, yapılması gereken değişiklikler konusunda C-level’da, yönetim düzeyinde bir odaklanma ve taahhüt eksikliği dikkati çekiyor. Yeşil ve dijital dönüşüm, iş sürecinde birden çok aşamada değişiklikler gerektirdiği ve her değişiklik önerisinin de doğal olarak bir maliyeti olduğu için, neyin öncelikli olduğu konusunda kararsız kalmak, teknolojik dönüşümü güçleştiriyor.
Bir de işin çalışanlar tarafı var elbette. İş süreçleri değişirken hangi becerilere ihtiyaç duyulacağını, mevcut çalışanların bu becerileri nasıl kazanacağını da baştan konuşmak gerekiyor. Şirket yönetimleri ile çalışanların ve sendikaların bu değişiklikleri birlikte değerlendirebildiği bir sosyal diyalog süreci, uygulamanın nasıl tasarlanacağını da somutlaştırabilir. Kamunun sektör düzeyindeki öncelikleri belirlerken işçi ve işveren örgütlerini sürece katması da bunun bir parçası. Konuşmaktan yapmaya geçmek için, yapılacak işi o işi yapacak olanlarla birlikte planlamak lazım doğrusu.
Böyle bakınca, kamunun sektör ve ürün düzeyinde yeşil ve dijital dönüşüm sürecinin aşamalarını önceliklendirmesi öne çıkıyor doğrusu. Böylece şirketler kesiminin hangi adımı neden öncelikli olarak ele alması gerektiğini belirlemek, şirket yönetimleri için işi kolaylaştıracak ve şirket içinden gelen önerileri uygulamaya aktarmak mümkün olacak. Şirketlerle yapılan görüşmelerden benim edindiğim temel izlenim bu.
Yeşil ve dijital dönüşüm sürecine şirketler kesiminin bağlılığı doğrudan kamunun bu alanda göstereceği önceliklere dayalı, en azından yönetim katında. Haklılar da üstelik, rekabet ortamı dikkate alındığında. Ortada herkesin, tüm rakiplerin de uyması gereken kurallar olmalı geçiş sürecinde. COP31’in uygulama zirvesi olması bu açıdan da manalı esasen.
Ancak COP31 çerçevesinde 10 başlık altında bağlayıcı olmayan son derece genel hedefler koymaya çalışılması, kamunun, bu tür bir önceliklendirme için kafasının daha net olmadığına işaret ediyor, bana sorarsanız.
Halbuki Türkiye, bir yandan Made in Europe sürecinde sektör ve ürün bazında müzakere pozisyonunu belirlerken bir yandan da bu belirlediği sektör ve ürünlerde yeşil ve dijital dönüşüm sürecinin önceliklerini de saptamak durumunda.
COP31’in konuşmaktan yapmaya geçişi sağlaması, uygulamanın artık harekete geçmesi için sektör ve ürün bazında yeşil ve dijital dönüşüm sürecinin önceliklerinin belirlenmesi gerekiyor.
Ortadaki başlık ve hedef bolluğu, hedeflerin hangisinin diğerinden daha öncelikli olduğunun net bir biçimde belli olmaması, COP31’in konuşmaktan yapmaya geçiş konusunda önümüzü aydınlatmakta zorluk yaşanabileceğini gösteriyor, bana sorarsanız.
Çok işimiz var, çok.
Kolay gelsin.
Kömürden çıkış tarihi taahhüdü güç görünüyor
Enerji Bakanlığımız galiba elindeki fosil yakıtlara dayalı ve de geleceği müphem şirketlere ait hisse senetlerini bugün yüksek fiyattan millete devrederek, yarın kömürden çıkış tarihi açıkladığında ortaya çıkacak zararını sınırlandırmayı düşünüyor. Yoksa kömür madenlerini halka arz etme taahhüdü COP31’de pek hoş olurdu doğrusu.
Tera paylarındaki işlemlere ilişkin SPK’nın suç duyurusu ve işlem yasağı kararları sonrasında hisse senedi piyasası daha toparlanamamışken, Sermaye Piyasası Kurulu bu tür halka arzlara acaba nasıl yaklaşır? İzlemesi ilginç olacak doğrusu.
Şimdi böyle bakarsanız, geçtim diğer ülkeleri, Avustralya ve Türkiye’nin ileriye yönelik bir kömürden çıkış tarihi taahhüdü verebilmesi güç görünüyor COP31’de. Halbuki bu iki ülke “Kömürden çıkışa ilişkin bir küresel uygulama planı açıklaması”na pek yakışırlardı.
