Sosyalizm programının bugün hangi anlama geldiğini tam olarak bilmiyoruz. Dünyada yeni bir sol dalga ortaya çıkacaksa bu tabandan ve yerelden gelecek, genç işi bir akım olacak, en azından başlangıçta bulaşık ve flu bir nitelik taşıyacak ve eski fikirlere pek de yüz vermeyecektir.
Sosyalizm programının bugün hangi anlama geldiğini tam olarak bilmiyoruz. Genel olarak sosyalist sıfatını sosyal demokratların solundaki akımlar için kullanıyorduk ama “solunda olmak” ne demek artık tam belli değil. Öte yandan sosyal demokrasi de tarihten silinme emareleri gösterdiği için kerteriz olarak kullanılıp ona göre sol/sağ cetveli çıkarmak ne kadar anlamlı bilinmez.
Tarihi olarak bakınca klasik model üç bileşenden oluşuyordu.
1) Tek parti/rekabetsiz politika
2) Merkezi plan/piyasasız ekonomi
3) Devlet (kamu) mülkiyeti/özel mülkiyetin tasfiyesi.
Bu bileşkeyi somutlaştırmak için büyüme/kalkınma stratejisini ekleyebiliriz. Standart sürümde büyüme stratejisine Preobrazhensky-Stalin Modeli adını verebileceğimizi yazmıştım. Ancak büyüme stratejisi tek başına sosyalizme dair bir ipucu vermez. Mesela Hindistan 1990’a kadar Preobrazhensky- Stalin modelinin akrabası olan Feldman-Mahalanobis Modelini kullanmıştı. Ancak Hindistan’da sosyalizme benzer bir rejim kurulmadı.
İlkine bakalım. Tek partinin asında asla tek parti olmadığı, bütün siyasi eğilimlerin tek partiye doluşacağı söylenebilir. Burada iki önemli mesele var. Bir, tek parti içinde tasfiyeler olacaktır ve parti içi demokrasi/parti dışı demokrasi ilişkisi tartışmalıdır. Kanımca Leninist partide tasfiye eğilimi optimal teşvik tasarımının bir sonucu olarak mevcuttur. Ancak Merkez Komitesi’nin her “kesip atma“ işleminden sonra ortaya yeni bir parametreler dizisi çıkacağını ve yeni “kesip atmaların” da optimal olacağını düşünemez miyiz? Her parametre dizisine tekabül eden yeni bir “tasfiye eşiği” olacaktır ad infinitum. İki, kurumsal değişim eski eğilimleri törpüler. Mesela Bolşeviklere katılan SR’ler (köylü partisi) 20-30 sene sonra hala SR olarak kalmış olamazlar. Olamazlar ama farklı tercihler/eğilimler tümden yok olmaz. Bu sefer de yeni ayrışmalar oluşacaktır. Açık ve kesin örnek Gorbachov ve 1988-89’un SBKP’sidir. Gorbachov düşünmüştür taşınmıştır ama partiyi böl(e)memiştir. Belki de geç kalmıştır çünkü parti zaten 5-6 parçalı olduğunu göstermişti. Yani Gorbaçov açık propagandaya izin verdiği anda partinin parçalı yapısı gün ışığına çıktı. Esasen Gorbachov liderliğinde bir sosyal demokrat parti (“yenilikçiler”) ve Zyuganov liderliğinde bir milliyetçi parti (“muhafazakârlar”) kurulacaktı, bu neredeyse kesindi ve birbirlerine yakın oy alacaklardı. Ancak ilki kurulamadı ve bu arada SCCB dağıldı. Fakat Zyuganov partisini kurdu ve 1990’larda bayağı yüksek oylar aldı. Yani (1) artık olmaz. Olsa da amaçlanan sonucu vermeyeceği bellidir.
Gelelim diğerine: (2) Piyasa meselesi çok önceden gündeme geldi. O kadar ki “gulaş sosyalizmi”, “özyönetim” gibi konular komünist harekete yabancı değildi. Liberman reformları ilerletilseydi ne olurdu bilinmez ama gündeme gelmiştir; hem de en tepeden. “Piyasa sosyalizmi” kavramı daha da eski. “Bir miktar piyasa olsun ama stratejik sektörlerde, ileri teknolojide merkezi plan geçerlidir densin” denebilir. Bu iş bu kadar basit değil. “Bakkal dükkânına izin verelim” ama önemli sektörleri merkezi planla idare edelim dediğiniz anda teknolojik gelişme sorununa çarparsınız. Tam tersine belki de teknoloji sınırında merkezi plan gelişmelere geç adapte olacak, işe yaramayacaktır. Burada da esnetme yapılacak örneğin bilinen tarzda klasik merkezi plan değil sanayi politikası veya “güçlendirilmiş yön verici planlama” –“güçlendirilmiş parlamenter sistem” oluyor da bu niye olmasın?- önerilecekse geniş bir gri alan söz konusu olacaktır.
Gelelim (3) numaraya. (2) ile bağlantılıdır ama analitik açıdan ayırmakta fayda var. Burada kadim sosyalizm fikrine en yakın koordinatlara ışınlanabiliriz. Kamu mülkiyetinin ağırlığının neoliberal denen dönemden sonra artması gerektiğini söylemekle sosyalist olunmaz. Esasen 1970’lerdeki kamu/özel ağırlıklarına geri dönsek bile o zaman da sosyalizm olmadığı için bu tek başına bir gösterge değildir. Ayrıca neoliberal 40-45 senede devlet küçülmemiş, kamu borcu her yerde artmıştır. Ancak sosyalizme yaklaşan bir uygulamalar zinciri buradan başlatılabilir. Elbette eğitimde, sağlıkta, çevre konularında, sosyal sigorta sisteminde kamuculuk hızlı bir geri dönüş yapmalıdır. Buradaki kamuculuğun niteliğine ve hızına göre sosyalizmden esinlenen bir durum söz konusu olabilir. Kamudan vazgeçilemez.
Başka da bir şey olmaz. Yani üç bileşene bakarsak elde var (0 + ½ + ½) bölü 3. Bahsettiğim büyüme stratejileri veya modelleri zaten geçerliliklerini yitirmiştir; eski teknolojiye aittir. Hindistan’ın 30 sene önce “işe yaramıyor” diye –ki yaramıyordu- terk ettiği modele benzer bir modeli yeni kalkınma stratejisi diye sunmak –1930'ların Sovyet büyümesinden bahsetmiyorum bile- tarihsel açıdan regresyondur ve yeni fikirler bulamamanın açık kanıtı olacaktır. Dünyada yeni bir sol dalga ortaya çıkacaksa bu tabandan ve yerelden gelecek, genç işi bir akım olacak, en azından başlangıçta bulaşık ve flu bir nitelik taşıyacak ve eski fikirlere pek de yüz vermeyecektir. Üstelik 1980’lerin robotizasyonu yapay zekâ olarak yepyeni bir halde damgasını vurmuş iken…
