Emeklilik sonrası çalışma, sosyal güvenlik hukukunda hem sigortalıların gelir güvencesi hem de kayıtlı istihdamın korunması bakımından önem taşıyan konulardan biridir. Sosyal güvenlik sisteminde uzun vadeli sigorta kolları arasında yer alan yaşlılık sigortası kapsamında sağlanan temel yardımlardan biri, yaşlılık döneminde ortaya çıkabilecek gelir kaybı riskinin telafi edilmesi amacıyla sigortalıya emekli aylığı bağlanmasıdır.
Sosyal güvenlik mevzuatına göre, kural olarak emeklilik veya yaşlılık aylığı bağlanan kişilerin emeklilik sonrasında çalışmamaları; çalışmaları hâlinde ise bağlanmış olan emekli aylıklarının kesilmesi gerekmektedir.
Ancak ülkemizde, gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında kişilerin daha genç yaşta emekli olması ve buna karşın bağlanan emekli aylıklarının çoğu zaman yeterli düzeyde bulunmaması, emekli kişilerin kayıt dışı çalışma eğilimini artırmıştır.
Bu çerçevede, hem emekli olup çalışmaya devam eden kişilerin kayıt içine alınarak sigorta primi ve vergi kaybının önlenmesi hem de emekli kişilerin emekli aylıkları kesilmeksizin çalışmalarına imkân tanınması amacıyla sosyal güvenlik destek primi uygulaması, sosyal güvenlik mevzuatına ilk olarak 5510/4-a (SSK) kapsamındaki sigortalılar yönünden, mülga 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nda 06.05.1986 tarihinde yapılan düzenlemeyle dâhil edilmiştir.
Benzeri düzenleme, daha sonraki süreçte 5510/4-b (Bağ-Kur) kapsamındaki sigortalılar için de 08.09.1999 tarihinde yapılmıştır.
Sosyal güvenlik destek primi uygulaması
Sosyal güvenlik destek primi uygulaması, belirli yaş, sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı şartlarını yerine getirerek emeklilik veya yaşlılık aylığı bağlanan kişilerin, emekli aylıkları kesilmeksizin çalışma hayatına devam edebilmelerine imkân sağlayan bir uygulamadır.
Sosyal güvenlik destek primi kapsamında çalışabilecek kişiler
Sigortalıların sosyal güvenlik destek primi uygulamasına tabi olup olmayacakları ve bu kapsamda hangi kanun hükümlerinin uygulanacağı, ilk defa sigortalı olunan tarihe göre farklılık göstermektedir.
Buna göre, Ekim/2008 ayından önce sigortalı olanlar, hangi kurumdan emekli olurlarsa olsunlar, emekli olduktan sonra emekli aylıkları kesilmeksizin 4/a (SSK) kapsamında sosyal güvenlik destek primi ödemek suretiyle çalışabilirler. Bu kişiler, tercih etmeleri hâlinde emekli aylıklarını kestirerek tüm sigorta kollarına tabi şekilde de çalışabilirler.
Aynı şekilde, Ekim/2008 ayından önce sigortalı olanların, hangi kurumdan emekli olurlarsa olsunlar, emekli olduktan sonra 4/b (Bağ-Kur) kapsamında emekli aylıkları kesilmeksizin çalışmaları mümkündür. Bu kişilerden emekli aylıkları üzerinden SGK tarafından kaynakta sosyal güvenlik destek primi kesilmekte iken, 29.02.2016 tarihinden itibaren söz konusu kesinti tamamen kaldırılmıştır.
Buna karşılık, hangi kurumdan emekli olurlarsa olsunlar, emekli olduktan sonra kamuda 4/c (Emekli Sandığı) kapsamında çalışmaya başlayanların emekli aylıkları kesilmekte olup bu kişilerin sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışma imkânı bulunmamaktadır.
5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği Ekim/2008 döneminden sonra ilk defa sigortalı olup emeklilik şartlarını yerine getirerek yaşlılık aylığı bağlananların ise, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışma hâli hariç olmak üzere yeniden çalışmaya başlamaları durumunda aylıkları kesilmektedir. Dolayısıyla bu kişilerin hem emekli aylıklarını almaya devam edip hem de sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışmaları mümkün değildir.
Sosyal güvenlik destek primi oranı ve ödeme yükümlülüğü
4/a (SSK) statüsünde çalışanlar yönünden sosyal güvenlik destek primi oranı %32,25 olup bu oranın %7,5’i işçi payı, %24,75’i ise işveren payıdır.
4/b (Bağ-Kur) kapsamında çalışanlar yönünden ise 29.02.2016 tarihinden itibaren sosyal güvenlik destek primi kesintisi kaldırılmıştır. Bu nedenle, emekli olduktan sonra 4/b (Bağ-Kur) kapsamında çalışanlar sosyal güvenlik destek primi kesintisine tabi olmaksızın emekli aylıklarını alabilirler.
4/c (Kamu) kapsamında çalışanların ise, hangi statüden emekli olurlarsa olsunlar, tekrar kamuda çalışmaya başlamaları hâlinde emekli aylıkları kesilmektedir. Bu nedenle bu kişilerin sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışma imkânı bulunmamaktadır.
Sosyal güvenlik destek priminin emekliliğe etkisi
Sosyal güvenlik destek primi içinde emeklilik, diğer bir ifadeyle malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primleri bulunmadığından, sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışmanın emekli aylığına herhangi bir katkısı bulunmamaktadır.
Ayrıca sosyal güvenlik destek primleri toptan ödeme olarak iade edilmemekte ve hizmet birleştirmelerinde dikkate alınmamaktadır.
Sosyal güvenlik destek primi kapsamında sağlanan yardımlar
Emekli olduktan sonra 4/a (SSK) statüsünde sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışan kişilerin iş kazası veya meslek hastalığına maruz kalmaları hâlinde; geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir bağlanması, gelir bağlanmış kız çocuğuna evlenme ödeneği verilmesi ve ölen sigortalının hak sahiplerine cenaze ödeneği ödenmesi gibi yardımlar sağlanmaktadır.
Sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışanlar hakkında yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigorta kolu uygulandığından, hastalık nedeniyle istirahat raporu alınması durumunda bu kişilere SGK tarafından geçici iş göremezlik ödeneği, yaygın kullanımıyla rapor parası, ödenmemektedir.
Sürekli iş göremezlik geliri alanların çalışması
İş kazası veya meslek hastalığı sonucu kendilerine sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış olan kişilerin çalışmaları hâlinde almakta oldukları gelir kesilmemektedir. Bu kişiler hem iş kazası veya meslek hastalığı sigorta kolundan bağlanmış gelirlerini almaya devam edebilir hem de 4/a (SSK), 4/b (Bağ-Kur) veya 4/c (Emekli Sandığı) kapsamında tüm sigorta kollarına tabi olarak çalışabilirler.
İşverenler açısından sigorta primi teşvikleri
İstihdamın artırılması ve iş gücü maliyetlerinin azaltılması amacıyla farklı tarihlerde yürürlüğe konulmuş çok sayıda istihdam teşviki (5510, 6111, 4857 vd.) bulunmaktadır.
Ancak söz konusu sigorta primi teşviklerine ilişkin düzenlemelerde sosyal güvenlik destek primi ödeyerek çalışanlar kapsam dışında bırakıldığından, emekli kişileri sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalıştıran işverenlerin bu kişiler bakımından sigorta primi teşviklerinden yararlanmaları mümkün değildir.
Emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı hakkı
Kıdem tazminatını düzenleyen 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14'üncü maddesine göre, işçinin bağlı bulunduğu kanunla kurulu kurum veya sandıklardan yaşlılık/emeklilik aylığı, malullük aylığı ya da yaşlılık toptan ödemesi almak amacıyla veya normal emeklilik ya da kısmi emeklilik şartlarından yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim gün sayısını doldurması nedeniyle iş sözleşmesini feshetmesi, kıdem tazminatına hak kazandırmaktadır. Ancak emekli olduktan sonra aynı veya farklı bir işyerinde sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışmaya devam eden kişilerin, kendi istekleriyle işten ayrılmaları hâlinde artık emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı talep etmeleri mümkün değildir.
Zira emekli olarak çalışmaya devam edilmesi hâlinde, emeklilik sonrası çalışma dönemine ilişkin kıdem tazminatı ancak 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14’üncü maddesinde belirtilen ve emeklilik dışındaki diğer nedenlerin gerçekleşmesi durumunda gündeme gelebilir. Bu nedenlere; işveren tarafından iş sözleşmesinin ahlak ve iyi niyet kuralları dışındaki bir nedenle feshedilmesi, işçi tarafından İş Kanunu’nun 24’üncü maddesinde belirtilen haklı nedenlerle fesih veya ölüm nedeniyle iş sözleşmesinin sona ermesi gibi hâller örnek gösterilebilir.
Emeklilerin ihbar tazminatı hakkı
Emeklilik sonrası çalışmaya devam eden kişiler yönünden ihbar tazminatı hakkı, emeklilik statüsünden bağımsız olarak iş sözleşmesinin türüne ve sona erme şekline göre değerlendirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, emeklilik tek başına ihbar tazminatı hakkını ortadan kaldıran bir neden değildir.
Buna göre, belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan emekli işçinin iş sözleşmesinin işveren tarafından bildirim sürelerine uyulmaksızın feshedilmesi hâlinde, diğer işçilerde olduğu gibi ihbar tazminatı hakkı gündeme gelecektir.
Emeklilerin yıllık ücretli izin hakları
Emekli olduktan sonra sosyal güvenlik destek primine tabi olarak çalışmaya devam eden kişiler, iş hukuku bakımından işçi sıfatını koruduklarından yıllık ücretli izin hakkından yararlanmaya devam ederler. Yıllık ücretli izin hakkı, işçinin aynı işveren nezdindeki hizmet süresi esas alınarak belirlenir. Emeklilik sonrasında aynı işyerinde çalışmaya ara verilmeksizin devam edilmesi hâlinde, yıllık izin bakımından önceki hizmet sürelerinin de dikkate alınması gerekmektedir. Buna karşılık emeklilik sonrasında farklı bir işveren nezdinde yeni bir iş ilişkisi kurulması durumunda izin hakkı, yeni işyerindeki hizmet süresine göre hesaplanır.
Emeklilerin işsizlik ödeneğinden yararlanma durumu
Emekli kişiler için ödenen sosyal güvenlik destek primi içinde işsizlik sigortası primi bulunmamaktadır. Ayrıca, 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun 52'nci maddesinde, işsizlik ödeneği alınan sürede herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı alınması işsizlik ödeneğinin kesilme nedenleri arasında sayılmıştır. Başka bir ifadeyle, emekli aylığı alan kişiler işsiz olarak kabul edilmediğinden, İŞKUR’dan işsizlik ödeneği alma imkânları bulunmamaktadır.
Sonuç olarak, sosyal güvenlik destek primi uygulaması, emekli aylığı alan kişilerin belirli koşullar altında çalışma hayatına devam edebilmelerine imkân tanıyan istisnai bir sosyal güvenlik mekanizmasıdır. Bununla birlikte uygulamanın kapsamı; sigortalının ilk defa sigortalı olduğu tarih, çalışma statüsü ve emeklilik sonrası çalışmanın niteliğine göre farklılık göstermektedir. Bu nedenle emeklilik sonrası çalışmaya devam eden kişiler ile bu kişileri istihdam eden işverenlerin; prim oranları, teşviklerden yararlanma durumu, kıdem tazminatı, yıllık ücretli izin, ihbar tazminatı ve işsizlik ödeneği gibi hukuki ve mali sonuçları birlikte değerlendirerek hareket etmeleri önem arz etmektedir.
