HÜSEYİN GÖKÇE/ANKARA
Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar kapsamında düzenlenen teşvik belgeleri karşılığında yapılan yatırımlar, bölgeler arası gelişmişlik farkının giderilmesine yardımcı olmadı. 2024’te en az gelişmiş olan 5’inci ve 6’ncı bölgelere yapılan yatırımların toplam yatırım içindeki payı yüzde 11,4’te kaldı. Son yıllarda gerileyen teşvikli yatırımların performansı 2024 yılında da devam etti. Yıl içinde tüm aylarda yatırımlar yüksek oranda gerilemesine rağmen, Aralık’ta adeta patlama yaşadı ve yatırımlar önceki yıla göre yüzde 100 artarak 284,1 milyar liraya çıktı. Yılın tamamında ise teşvikli yatırımlar yüzde 23,2 azalarak 1 trilyon 275 milyar liraya geriledi.
Bölgesel aktörleri yatırımlarda daha fazla ön plana çıkarmak üzerine kurulu teşvik sisteminde köklü bir değişiklik yapılmasına yönelik hazırlıklar sürüyor. Ancak yapılan düzenlemelere rağmen, bölgelerarası gelişmişlik farkının giderilmesi üzerine kurgulanmış teşvik sistemi ile istenilen sonuçlar alınamıyor.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı verileri, sosyoekonomik gelişmişlik endeksi sıralamasına göre en alt sıralarda bulunan illerden oluşan 5’inci ve 6’ncı bölgelerin toplam teşvik içindeki payı istenilen seviyeye ulaşmadı. 2020 yılında bu iki bölgenin payı yüzde 11,83 seviyesindeyken, geçen yıl söz konusu oran yüzde 11,4 olarak hesaplandı. Bu illerin payı 2021’de yüzde 11,8, 2022’de 12,2 iken, 2023’te yüzde 11’e kadar yükselmişti.
Aralık’ta büyük sıçrama
Yüksek oranlı enflasyona rağmen, geçen yıl Ocak-Kasım döneminde istisnasız olarak aylık teşvik, önceki yılın aynı ayına göre önemli miktarda gerileme gösterdi. Ancak yılın son ayında bunun tam tersine bir seyir izleyen teşvikli yatırım 2023 Aralık ayına göre yüzde 100 artarak 142 milyar 312 milyon liradan, 284 milyar 171 milyon liraya çıktı. Aynı dönemde öngörülen istihdam 15 bin kişi artarak 35 binden, 50 bine yükseldi. Düzenlenen teşvik belgesi sayısı ise yüzde 8.1 artarak bin 735’e çıktı.
Yıllık gerileme yüzde 23,2
Teşvikli yatırımlar 2024 yılında yıllık bazda yüzde 23,2 azalarak 1 trilyon 661 milyar liradan, 1 trilyon 275 milyar liraya geriledi. Öngörülen istihdam yaklaşık 60 bin kişi azalarak 270 bine inerken, teşvik belgesine bağlanan proje sayısı da yüzde 22,04 azalarak 12 bin 218’e indi. Geçen yıl yabancı sermayeli şirketlerin 432 yatırım projesi için 109 milyar 529 milyon liralık teşvik belgesi düzenlendi.
Yabancı menşeli şirketlerin yatırımlarında öngörülen istihdam ise 15 bin 588’den, 16 bin 753’e çıktı. 2024’te yapılan yatırımların yüzde 57,4’üne karşılık gelen 727,1 milyar liralık kısmını komple yeni yatırımlar oluştururken, tevsi yatırımlarının payı yüzde 28,9; modernizasyon, entegrasyon ve ürün çeşitlendirme yatırımlarının payı ise yüzde 14 oldu.
Teşviklerin yarısı birinci bölgeye
Buna karşılık en çok gelişmiş illerin yer aldığı 1’nci bölge, teşvikli yatırımların yaklaşık yarısını alıyor. 2020’de yüzde 36,2 olan 1’nci bölgenin payı, 2021’de yüzde 44,8, 2022’de yüzde 41,8, 2023’te yüzde 35,9 olurken, geçen yıl yüzde 44,7’ye yükseldi.
Teşvikli yatırımlarda son 5 yılda 2’nci bölgenin payı yüzde 19,76 ile yüzde 22,68; 3’üncü bölgenin payı yüzde 11,5 ile yüzde 17,2; 4’üncü bölgenin payı yüzde 5,97 ile yüzde 10,23 arasında değişti. Teşvik belgeli yatırımlarda son 5 yılda sağlanan toplam istihdam sayısı 1 milyon 600 bini geçti. Bu kapsamda 2020’de 294 bin, 2021’de 358 bin, 2022’de 346 bin, 2023’te 329 bin kişilik istihdam oluşturuldu. Geçen yıl ise yatırım tutarındaki gerilemeye bağlı olarak öngörülen istihdam sayısı da 270 bine indi.
