ŞEBNEM TURHAN
Türkiye ekonomisi bu yılın ikinci çeyreğinde yüzde 2,3 büyüdü ve yüzde 2,5-2,9 olan beklentilerin altında kaldı. Savaşın gölgesinde geçen ikinci çeyrekte büyümeyi vatandaşın tüketimi belirlerken inşaat 2022 üçüncü çeyrekten bu yana ilk kez daraldı, tarım sektörü son iki çeyrektir büyümeye pozitif katkı vermeye devam etti. Sanayi ilk çeyrekteki negatif seyri pozitife döndürse de ivme kaybı sürdü. Uzmanlar 2026 yılının yüzde 3 seviyelerinde büyümeyle kapanmasını beklediklerini vurguladı.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) yılın ikinci çeyreğine ilişkin gayri safi yurtiçi hasıla verilerini açıkladı. Buna göre üretim yöntemiyle GSYH, 2026 yılının ikinci çeyreğinde cari fiyatlarla bir önceki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 36,0 artarak 19 trilyon 869 milyar 747 milyon TL oldu. GSYH'nin ikinci çeyrek değeri cari fiyatlarla ABD doları bazında 438 milyar 347 milyon olarak gerçekleşti. Yıllıklandırılmış olarak dolar bazında ekonominin büyüklüğü de 1.7 trilyon doları aştı. Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış GSYH zincirlenmiş hacim endeksi, bir önceki çeyreğe göre yüzde 1,1 arttı.
Tarım ve sanayi öne çıktı
Üretim yöntemiyle GSYİH hesabında tarımda ikinci çeyrekteki güçlü büyüme dikkat çekti. Hava koşullarının da etkisiyle son yıllarda büyümeye negatif katkı veren tarım sektörü bu yıl birinci çeyreğin ardından ikinci çeyrekte de yüzde 13,3 büyüdü ve ekonomik büyümeye katkı 0.45 puan ile üretim yöntemiyle hesapta sanayiden sonra en yüksek katkıyı veren sektör oldu. Tarımda üçüncü çeyrekte geçen yılların aksine olumlu hava koşullarıyla ekonomik büyümeye pozitif katkının devam etmesi bekleniyor. Bu yılın ilk çeyreğinde yaşadığı daralma ile büyümeyi negatif etkileyen sanayi sektörü yavaşlamaya rağmen pozitif tarafta kalmayı başardı. Sanayide büyüme yüzde 2,4 olurken ekonomiye katkı 0.46 puan olarak üretim hesabındaki en güçlü katkı olarak öne çıktı. Sanayinin imalat sanayi dalında ise ikinci çeyrekte geçen yılın aynı dönemine göre büyüme yüzde 2,4 katkı 0.39 puan gerçekleşti. Ekonomik aktivite ilk çeyrekteki daralmanın ardından hafif toparlansa da önceki dönemlere göre yavaşlama öne çıktı. Üçüncü çeyrekte de sanayide yavaşlamanın sürmesi ve dezenflasyon sürecine desteğinin devam etmesi bekleniyor.
İnşaat 14 çeyrek sonra negatif
İnşaat ikinci çeyrekte 2022 üçüncü çeyrekten yani tam 14 çeyrek sonra ilk kez daraldı. 2023 Şubat depreminin etkisiyle son yıllarda güçlü büyüme performansı ortaya koyan inşaat sektörü yılın ikinci çeyreğinde yüzde 1,9 daraldı ve ekonomiyi 0.11 puan geriletti. İnşaatta deprem kaynaklı etkilerin geride kalması ve sıkı para politikasının etkisiyle yüksek faizler nedeniyle daralan talep nedeniyle önümüzdeki çeyreklerde de negatif katkı gelmesi olası.
Ticaret, ulaştırma ve konaklama sektörü de yavaşladı yüzde 0,5 büyüme ile 0.12 puanlık katkı sağladı ekonomik büyümeye. Hizmet sektörünün en önemli kaleminde yavaşlama gözle görünür şekilde gerçekleşirken bilgi ve iletişim hizmetlerinde yüzde 8,6 büyüme yaşandı, katkı 0.29 puan oldu. Sıkı para politikasının en çok etkisini gösterdiği finans ve sigorta sektörü geçen yılın aynı çeyreğine göre yüzde 2,1 büyüyerek 0.13 puan katkı sağladı. Gayrimenkul faaliyetleri yüzde 2,1 büyüyerek 0.2 puan, mesleki idari destek hizmetleri yüzde 2 büyüyerek 0.1 puan, kamu yönetimi, eğitim, insan sağlığı ve sosyal hizmet faaliyetleri de yüzde 4 büyümeyle 0.36 puanlık katkı verdi.
Tüketimin katkısı yavaşlasa da etkili
Harcamalar yöntemiyle GSYH hesabında Türkiye ekonomisinde büyümenin hemen hemen tamamının vatandaşın tüketiminden kaynaklandığı görülüyor. İlk çeyrekte yüzde 5,1 büyüyen vatandaşın tüketimi ikinci çeyrekte yüzde 3,5 büyüdü. Bu büyümenin ekonomik büyümeye katkısı ise 2.33 puan oldu. Geçen yıl birinci çeyrek dışarda bırakıldığında önceki çeyreklere göre en düşük katkı geldi vatandaşın tüketiminden ekonomik büyümeye. Hatta mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış olarak bakıldığında bir önceki çeyreğe göre vatandaşın tüketimi yüzde 1,3 düştü ve ekonomik büyümeye negatif katkı verdi. İç talep arındırılmış veride negatif katkı verirken büyümeye geçen yılın aynı çeyreğine göre hesaplamada ise yine dirençli seviyesini korumaya devam etti.
Devlet daraldı, yatırımlar hız kesti
Devlet tüketimi bu yıl ikinci çeyrek yüzde 1,8 daraldı ve büyümeyi 0.21 puan aşağı çekti. Dezenflasyon için oldukça önemli bir veri devlet tüketimindeki gerileme. Toplam yatırımlar oldukça yavaşladı ve sadece yüzde 0,6 büyüyerek 0.16 puanlık katkı verdi. Yatırımların ayrıntısına bakıldığında en büyük gerileme yüzde 0,9 ile inşaatta gerçekleşti. Makine ve teçhizat yatırımları da yüzde 1,6 büyüme ile önceki çeyreklere göre hız kesti. Yatırımlardaki bu yavaşlama sıkı para politikası ve finansmana erişim sıkıntılarının öne çıkmasından da kaynaklandı.
6 çeyrek sonra ilk kez pozitif katkı
Savaşın etkisiyle ihracat bu yıl ikinci çeyrekte geçen yılın aynı çeyreğine göre yüzde 3,4 daraldı büyümeyi 0.76 puan aşağı çekti. Ancak yine savaş etkisiyle yüzde 6,4 daralan ithalat büyümeye 1.33 puan ile vatandaşın tüketiminin ardından en yüksek katkıyı verdi. Böylece dış ticaretin büyümeye katkısı 6 çeyrek sonra 0.57 puan ile ilk kez pozitife döndü. Stok değişimleri ise büyümeye 0.55 puanlık düşürücü etki yaptı.
Yılın ikinci çeyreğinde vatandaşın tüketimi büyümeyi desteklese de hız kaybı, yatırımlardaki düşüş ve devlet tüketiminde daralma iç talebin ivme kaybını ortaya koyuyor. Yılın kalanında ise uzmanlara göre petrol fiyatlarının savaş etkisiyle yeniden yükselmesi dış talep üzerinde baskı unsuru olacak, ayrıca Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın atacağı adımlar da büyüme üzerinde etki yapacak.
"Büyümenin kademeli artmasını bekliyoruz"
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek büyüme verileri sonrası yaptığı açıklamada “Ekonomimizin güçlenen makroekonomik temelleri, şoklara karşı direncimizi artırıyor. Dezenflasyon sürecindeki ilerleme ve daha destekleyici küresel koşullar sayesinde önümüzdeki dönemde büyümenin kademeli olarak artmasını bekliyoruz. 2027-2029 dönemi Orta Vadeli Programı ile fiyat istikrarını sağlamak, teknolojik dönüşüm ve verimlilik artışıyla büyüme potansiyelimizi güçlendirmek ve kalıcı refah artışını temin etmek için yol haritamızı ortaya koyacağız” dedi.
