Türkiye’de yerleşik girişimler tarafından yurt dışında kontrol edilen (%50’den fazla hissedar olunan) girişimlerin sayısı, sektörel cirolar, ülke, bölge ağırlıkları bakımından önemli değişiklikler oldu. 2016’dan 2023’e girişim sayısında artış yüzde 61 iken, cirodaki artış bunun 18 puan üzerinde (%79,3) gerçekleşti. Girişim başına ciroda yüzde 11,7 artış oldu.
Sektörler itibariyle bakıldığında, diğerleri farklı oranlarda cirolarını artırırken sadece inşaat sektöründeki girişimlerde ciddi ciro kaybı oldu. 2016’dan 2023’e yurtdışında kontrol edilen inşaat sektörü girişimlerinin sayısı %16 artmasına karşın gerçekleştirdikleri ciro 12 milyar dolardan 9 milyar dolara geriledi. Cirodaki gerileme %25,4, girişim başına düşen cirodaki gerileme ise %35,5 oldu. Yurtdışında kontrol edilen girişimlerin toplam cirosu içinde inşaatın payı 2016’dan 2023’e %25,3’ten 10,5’e geriledi. Bunun sonucu olarak sektör, son 8 yılda, dış girişimlerin toplam cirosu içindeki pay büyüklüğünde 3’üncülükten 4’üncü sıraya düştü ve sırasını hizmet sektörüne kaptırdı. Ticaret sektörü birinci sıradaki yerini, sanayi ise ikinci sıradaki yerini korudu. 2023 itibariyle en yüksek ciro payı olan sektörler sırasıyla ticaret, (%38,4), sanayi (%36,3) ve hizmetler (%14,8).
Üç sektörde hızlı büyüme
Toplam ciro payında en yüksek gelişme olan sektör %655,6 ile “idari ve destek hizmet faaliyetleri” oldu. Bilgi ve iletişim sektörünün toplamdaki payında %134,6, mesleki ve bilimsel faaliyetler sektörünün payında da %128,5 artış oldu. Bunlar 1 – 2 milyar dolar arası cirosu olan sektörler ancak hızlı gelişmeleri dikkat çekici. Büyük sektörlerden sanayinin payında %14, ticaretin payında %14,7, hizmetler sektörü genelinin payında %57 artış gerçekleşti. Son yıllarda yurtdışında konut ve diğer gayrimenkul alımlarının arttığını biliyoruz. Bu iş kolu TÜİK tablosunda “diğer hizmetler” grubunda gösteriliyor. Bu sektörde faaliyet gösteren girişim sayısında %84, ciroda %171,4, girişim başına ciroda %47,3 artış oldu.
Avrupa hep ağırlıkta
Yerleşik girişimlerin kontrol ettiği dış girişimlerin yüzde 58’i Avrupa’da bulunuyor. Bu oran 2016’da da yüzde 55 ile yine ağırlıktaydı. 2016’dan 2023’e Afrika’daki girişimlerin payında (%8) değişim olmadı. Amerika kıtası ülkelerindeki girişimlerin sayısal payı %7’den 9’a çıktı.
Asya ülkelerindeki girişimlerin sayısal payı %28’den %24’e geriledi. Ciro payında ise Afrika’daki girişimlerin payı yüzde 7 olarak değişmedi. Amerika kıtası ülkelerindeki girişimlerin toplamdaki payı %5’ten 8’e yükseldi.
Avrupa’daki girişimlerin toplam cirodaki payı %47’den 59’a geldi. En önemli artış Avrupa’da oldu. Asya’daki girişimlerin sayısal payında olduğu gibi toplam ciro payında da gerileme oldu. 2016’dan 2023’e yüzde %40’tan 25’e geriledi.
■ Irak gerilerken Romanya atakta
- Birleşik Krallık cironun kralı: 2023 yılında 9 milyar 993 milyon dolar ile yurt dışı girişimlerden sağlanan cironun en yüksek olduğu ülke Birleşik Krallık oldu. Bu ülkede kontrol edilen girişimlerin sayısı 2016’dan 2023’e 62’den 131’e ulaştı. Ülkeler bazında en yüksek ikinci ciro 6 milyar 953 milyon dolar ile Rusya’da gerçekleşti.
- Sadece Irak’ta gerileme var: 2016’dan 2023’e kayda değer sayıda girişim bulunan ülkelerin hepsinde sayı arttı. Bunun tek istisnası Irak. Bu ülkede 2016’da 54 girişim varken, 2023 itibariyle bu sayı 35’e, bu ülkede gerçekleşen cironun toplamdaki payı da %2’den 1,2’ye geriledi.
- Romanya, Almanya’yı geçti: Romanya’da çok dikkat çekici gelişme var. 2016’dan 2023’e bu ülkede kontrol edilen girişim sayısı 60’dan 91’e ulaştı ama asıl gelişme ciroda. 2016’da bu ülkedeki girişimlerin payı %2 iken 2023 itibariyle %6,6’ya ulaştı. Bu rakamla Romanya Birleşik Krallık ve Rusya’dan sonra üçüncü sıraya yerleşti, Almanya, Hollanda gibi ülkelerin bile önüne geçti.
- Rusya’da 43 bin kişiye istihdam: Türkiye’de yerleşik girişimlerin yurtdışında kontrol ettiği girişimlerde 2023 itibariyle 298 bin 321 kişi çalışıyor. Bu rakam 2026’da 235 bin 590 kişiydi. En yüksek çalışan sayısı Rusya’da. 2023 itibariyle bu ülkede kontrol edilen girişimlerde 43 bin 418 kişi çalışıyor. İkinci sırada 21 bin 924 kişi ile Romanya var.
