MERVE YİĞİTCAN
Dünya enerji piyasaları, ABD-İsrail ile İran arasında yükselen savaş gerilimiyle sarsılırken, enerji arz güvenliği bir kez daha küresel gündemin ilk sırasına yerleşti. Dünyadaki ‘yeşil gündem’ nedeniyle ikinci plana atılan kömür de, tıpkı pandemi ve Ukrayna-Rusya Savaşı’nda olduğu gibi jeopolitik risklerin tırmanması nedeniyle yeniden stratejik bir ‘emniyet supabı’ olarak sahalara döndü. Ancak Türkiye’de maliyet ve mevzuat kıskacında sıkışan ve küçülen sektör talebe yanıt vermekte zorlanırken, sektör temsilcileri ulusal enerji güvenliğinin önemli bir unsuru olan kömürün, günün teknolojik ve sürdürülebilirlik gelişmelerine uygun şekilde yeniden ayağa kaldırılmasını talep ediyor.
Türkiye Kömür Üreticileri Derneği (KÖ- MÜRDER) Başkanı Muzaffer Polat, kömürün Türkiye’nin fosil yakıt rezervlerinin yüzde 90’ını oluşturduğunu ve şu anda 22 milyar tonluk bir rezerv büyüklüğüne sahip olunduğunu söyleyerek, “Türkiye’de kömür üretimi 2024’te 88,85 milyon tondu. Bu da 18,27 milyon ton petrole karşılık geliyor. Yani bir yılda üretilen kömürün enerji içeriğinin uluslararası piyasalardaki ticari değeri 11 milyar dolar” dedi. Polat, buna rağmen yanlış ithalat politikaları ve maliyet baskısı nedeniyle sektörün en zor dönemlerinden birini yaşadığını kaydetti.
Son yıllarda tüm dünyada enerji milliyetçiliğinin yükseldiğine işaret eden Polat, “Dünyada enerji ihtiyacı çığ gibi büyüyor. Yapay zekanın tükettiği enerji bile başlı başına devasa bir kalem haline geldi. İtalya kömür santrallerini yeniden devreye alıyor, İngiltere sıfırdan maden açıyor, Almanya Polonya sınırındaki santrallere yükleniyor. Japonya ‘Kömürden çıkmıyorum, teknolojimi geliştiriyorum’ diyor. Tüm dünyada bunlar yaşanırken Türkiye için de kömür bir tercih değil, milli güvenlik meselesidir” ifadelerini kullandı.
“Fiyat 1 günde yüzde 30 fırladı”
Orta Doğu’da 28 Şubat’ta çatışmaların başlamasıyla ithal kömür ton fiyatlarının bir günde yüzde 30 artarak 90 dolardan 130 dolara çıktığına dikkat çeken Polat, jeopolitik krizle birlikte yerli kömür talebinin hızla arttığını ancak sektörün bu talebe yanıt vermekte zorlandığını vurguladı. Polat, şöyle devam etti: “Şu an savaştan dolayı herkes ‘Yerli kömür nerede’ demeye başladı. Bizi unutanlar tekrar kapımızı çalıyor. Ama biz son 3-4 senedir pazar bulamadığımız için sürekli küçüldük. Şimdi firmalar ‘İstiyoruz ama kömür bulamıyoruz’ diyorlar. Bulamazlar, çünkü bu sektörü büyütmediler. Sektörü her zaman ‘iri ve diri’ tutmak zorundasınız ki, ülke daraldığında o yükü sırtlayabilsin. Üretim kapasitesi bir günde artmaz, madenleri kapattığınızda geri açmak o kadar kolay değil.”
Kapanmalar da konkordatolar da arttı
Polat’a göre, kömür üreticisinin belini büken en büyük sorun ‘maliyet-fiyat’ makasının kapanması... “2022’de 2,6 ton kömür sattığımızda bir asgari ücreti karşılayabiliyorduk. Bugün 10 ton satmamız gerekiyor” diyen Polat, “Mazot 15 liradan 60 liraya çıktı ama kömür fiyatı yerinde sayıyor. Trakya’da 700-1000 kişilik 3 tane büyük maden kapandı, Anadolu’da konkordatolar var. Sektör 50 yıldır görmediği bir sıkıntıyı yaşıyor” diye konuştu. Türkiye’nin jeolojik yapısı nedeniyle üretim maliyetinin Rusya gibi ülkelere göre çok yüksek olduğunu belirten Polat, ithal kömür ve petrokok kullanımına karşı kota getirilmesi gerektiğini belirterek, şöyle devam etti: “Çimento fabrikaları şu an 1 kilo bile yerli kömür almıyor. Petrokok denilen petrol atığını ve Avrupa’nın çöpünü yakıyorlar. Yine geçmişte bir miktar yerli kömür kullanan ithal kömür termik santralleri de artık bir kilo bile yerli kömür almıyor. Neden? Çünkü ithal kömür çok ucuzladı. İthal kömürün limanımıza geldiği birim kalori fiyatı, bizim yerli kömürü sadece ocaktan çıkartma maliyetimizden bile daha düşük. Bizim ocak maliyetimiz ithalden 10-15 kuruş daha fazla. Haliyle tercih edilmiyoruz, satamıyoruz. Devletin en az yüzde 50 yerli kömür kullanım mecburiyeti getirmesi lazım. İthal kömür santrallerine de yüzde 20 yerli kömür kotası şart.”
Üretim 50 milyon tonun altına düşebilir
Sektörün ekonomik büyüklüğüne dair rakamlar paylaşan Muzaffer Polat, 2022 yılında 105 milyon ton ile üretim rekoru kırıldığını, bu üretimin ekonomiye katkısının 14,8 milyar dolar olduğunu; ancak 2023 ve sonrasında üretimin 75-80 milyon ton bandına gerilediğini, bu yıl ise 50 milyon tonun altına düşme riski olduğunu vurguladı. İstihdamda da benzer bir tablo olduğunu söyleyen Polat, 60 bin seviyelerinde olan çalışan büyüklüğünün 25-30 binlere gerilediğine işaret etti. Polat, “Biz şehir merkezlerinde değil, dağ başında, köyünde istihdam sağlıyoruz. Sektör küçüldükçe Anadolu’da tersine göç başlıyor” uyarısında bulundu.
