Akaryakıt piyasasında benzinin gölgesinde kalan dizel, küresel fiyat yarışında öne geçiyor. Dünyanın 175 ülkesini kapsayan fiyat endeksi, son üç ayda küresel ortalama dizel fiyatının benzinden yaklaşık 5 puan daha hızlı arttığını gösteriyor. Ağustos sonu itibariyle dünyada dizelin ortalama litre fiyatı 1.59 dolara yükseldi. Ancak asıl dikkat çekici tablo yıllık değişimde ortaya çıkıyor. Son 12 ayda benzin fiyatları ortalama yüzde 19,38 yükselirken dizeldeki artış yüzde 32,86’ya ulaştı. Böylece dizel ile benzin arasındaki fiyat makası yalnızca pompa fiyatlarında değil, artış hızında da açılıyor.
Türkiye de bu küresel ayrışmanın belirgin biçimde görüldüğü ülkeler arasında yer alıyor. 31 Ağustos itibarıyla Türkiye’de benzinin üç aylık fiyat artışı yüzde 14,3 olurken dizelde artış yüzde 21’e çıktı. Dizel böylece benzinden 6,7 puan daha hızlı zamlandı.
Krizin yakıtı dizel
Dizelin benzinden hızlı yükselmesi tesadüf değil. Çünkü iki yakıtın ekonomik yapıdaki rolü birbirinden farklı. Benzin ağırlıklı olarak binek araçlarda kullanılırken dizel; kamyonlardan gemilere, trenlerden traktörlere ve ağır iş makinelerine kadar ekonominin üretim ve lojistik damarlarında kullanılıyor.
Bu nedenle dizel talebi fiyat yükseldiğinde bile kolayca düşmüyor. Malların taşınması, tarlaların sürülmesi, ürünlerin hasat edilmesi veya inşaat faaliyetlerinin sürdürülmesi gerekiyor. Talebin daha az esnek olması, arzda yaşanan her kesintinin fiyatlara daha hızlı yansımasına yol açıyor.
Üstelik dizel, küresel ticarette benzine göre çok daha kritik bir ürün. Bir ülkedeki rafineri kesintisi ya da ihracat kaybı, dünyanın başka bölgelerindeki arzı doğrudan etkileyebiliyor.
Asıl sorun petrol değil, rafineri
Son dönemdeki fiyat hareketinin en önemli özelliği, ham petrol fiyatlarıyla rafine ürün fiyatları arasındaki ayrışma. Piyasada ham petrolden ziyade onu kullanılabilir yakıta dönüştürecek rafineri kapasitesi sıkışıyor.
Bunun en iyi göstergelerinden biri dizel “crack spread”i. Bu gösterge, rafine dizel fiyatı ile onu üretmek için kullanılan ham petrol arasındaki farkı ölçüyor. ABD’de dizel crack spread ağustos ayında ilk kez varil başına 100 doların üzerine çıktı. Reuters verisine göre 17 Ağustos’ta 102,20 dolara ulaşan gösterge, küresel arz sıkışıklığının boyutunu ortaya koydu.
Eylül başında ise ABD dizel fiyatı galon başına 5,82 dolarla rekor kırdı. Rusya’daki rafinerilere yönelik Ukrayna saldırıları, İran savaşı ve Orta Doğu’daki arz ve taşımacılık sorunları dizel piyasasını daha da sıkıştırırken ABD stokları da kritik seviyelere indi.
Rusya’dan ihracatın azalması sorun yarattı
Avrupa açısından sorun daha yapısal. Rusya’dan yapılan dizel ithalatının azalmasıyla zaten dış tedarikçilere daha fazla bağımlı hâle gelen Avrupa, şimdi Orta Doğu’daki aksaklıkların da etkisini hissediyor. Avrupa dizel piyasasında rafineri marjları da yüksek kalmayı sürdürüyor.
Türkiye’de makas 6,7 puana çıktı
Türkiye’de üç aylık tablo küresel eğilime oldukça yakın. Benzin fiyatı yüzde 14,3 artarken dizel yüzde 21 yükseldi. Avrupa’nın büyük ekonomilerinde de benzer bir ayrışma dikkat çekiyor. Almanya’da üç aylık benzin artışı yüzde 12,2 olurken dizel yüzde 16,9 yükseldi. Fransa’da benzin yüzde 1,4 gerilerken dizel yüzde 3,9 arttı. Polonya’da ise benzin yüzde 2,7 yükselirken dizel yüzde 11,3 zamlandı. Macaristan’da benzin yüzde 0,3 gerilerken dizel yüzde 10,7 arttı.
Çin’de benzin hızlı gidiyor
Ancak eğilim küresel ölçekte tek yönlü değil. Çin’de üç aylık benzin fiyatı yüzde 7,8, dizel yüzde 8,4 gerilerken; Endonezya’da benzin yüzde 28,7 artmasına karşın dizel yüzde 2,2 düştü. Dolayısıyla hikâye bütün ülkelerde aynı fiyat hareketinin yaşanması değil, özellikle arz açığı bulunan büyük pazarlarda dizelin daha kırılgan hâle gelmesi.
DİZEL NEDEN BENZİNE FARK ATIYOR?
1- Daha düşük arz tamponu: Dizel ve diğer damıtılmış ürün stokları şoklara karşı benzine göre daha sınırlı bir tampon oluşturuyor.
2- Küresel ticaretin yakıtı: Kamyon, gemi, tren, tarım ve ağır sanayinin temel yakıtlarından biri olması dizel talebini daha az esnek hale getiriyor.
3- Rafineri kapasitesi: Rafineriler kısa sürede yalnızca “daha fazla dizel” üretemiyor. Ham petrolün niteliği, hidroişleme kapasitesi ve ürün dengesi üretimi sınırlıyor.
4- Rusya ve İran etkisi: Rus rafinerilerine yönelik saldırılar ve Orta Doğu’daki çatışmalar hem üretimi hem de sevkiyatları sıkıştırıyor.
5- Hürmüz riski: Orta Doğu’dan geçen tanker trafiğindeki aksaklıklar, dizel dahil rafine ürünlerin küresel akışını bozuyor.
KÜRESEL EKONOMİ İÇİN RİSK
Uzmanlara göre, dizel fiyatlarının benzinden daha hızlı yükselmesi, enerji enflasyonunun yalnızca pompadaki fiyatları değil, ekonominin tamamını etkileyebileceği anlamına geliyor. Çünkü dizel zamlandığında yalnızca araç sahipleri değil; taşımacılık, tarım, sanayi ve dolayısıyla gıda ile tüketim mallarının fiyatları da baskı altında kalıyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde petrol fiyatının nereye gittiği kadar rafinerilerin ne kadar dizel üretebildiği ve bu ürünün ihtiyaç duyulan bölgelere ne kadar rahat taşınabildiği kritik olacak. Ham petrol piyasasında yeni bir şok yaşanmasa bile uzmanlar, rafineri kesintileri ve lojistik sorunları sürerse dizelin benzinden kopan performansının küresel enflasyon açısından yeni bir risk oluşturacağı uyarısı yapıyor.
