FİKRİ CİNOKUR/ANTALYA
Antalya’da tarım sektöründe faaliyet gösteren 55 kurum ve kuruluş temsilcilerinden oluşan Antalya Tarım Konseyi (ATAK) ve Antalya Ticaret Borsası (ATB) tarafından hazırlanan ‘’Yaş Meyve Sebze Piyasası ve Hal Mevzuatı Tespitler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri” raporu tamamlandı.
TOBB Yönetim Kurulu Üyesi, ATB ve ATAK Başkanı Ali Çandır yönetimindeki ATAK icra kurulu üyeleri, Ticaret Bakan Yardımcı Mahmut Gürcan’ı makamında ziyaret ederek hazırladıkları raporu verdi.
5957 Sayılı Hal Kanununda öncelikli olarak yapılması gereken değişiklik önerilerinin yer aldığı ATAK raporunda, mevcut yasada yapılması planlanan öncelikli değişiklik önerilerinin, sektörün ve piyasa işleyişinin etkinliğini artırmak ve geliştirmek amacıyla mevzuata bir bütün olarak eklenmesi istendi.
Mevzuatın amaç maddesine öncelikli eklenmesi gereken değişikliklerin sıralandığı raporda, malların tedarik, işleme, dağıtım ve satışı ile ilgili verilerin dijital ortamda kayıt edilmesini, izlenmesini, denetlenmesini, raporlanmasını ve paylaşılmasının sağlanması önerildi.
Toptancı hallerinin çağdaş bir alt yapıya kavuşturulması ve işletilmesi talep edilen raporda, HKS, HALİS, e-fatura, ADNKS, e-üretici kayıt defteri ve ÇKS, GTS, İTS, ÖKS gibi yazılım uygulamalarının birbirleriyle entegre edilerek etkileşimli ve birbirlerine erişimli çalışması gerektiği belirtildi.
Tüccar ve diğer satın almacı meslek mensupları için teminatların artırılması ve mutlaka sektördeki tecrübe süresine göre farklılaştırılması talep edilen değişiklik önerilerinde, künye bildiriminin plakaya değil tüccara yapılması, HKS’de kaydı olmayan kişilerin ya da meslek mensuplarının yaş meyve sebze ticaretinin engellenmesi talep edildi.
Ürünlerin fire, çürük ve atık tutanakları için hal hakem heyetinin yetkilendirilmesi istenen değişiklik önerilerinde, hal rüsumunun, hal içi, hal dışı, ihracat, organize marketler ya da pazarcılar ve sanayi de dahil olmak üzere tüm ticaretten farklılaştırılarak alınması istendi.
Toptancı hallerine proje desteği sağlanmalı
Hal içinde satışı yapılan ürünler için bildirim ve HKS uygulamasında komisyoncu yüzde 1 ve alıcının da yüzde 1 olarak tanımlanması gerektiği belirtilen ATAK raporunda, ‘’Alıcı, hal içinden alışını ispat ettiğinde kesilen yüzde 1 rüsum iptal edilmeli aksi durumda rüsum alıcıdan tahsil edilmelidir. Hallerin çağdaş ve işlevsel bir alt yapıya ve donanıma sahip olması için merkezi yönetim tarafından proje finansman desteği etkili şekilde sağlanmalıdır. Haller arası standart ve uygulama farklılıkları kesinlikle giderilmelidir’’ denildi.
Raporda ayrıca yaş meyve sebze (YMS) piyasası ve toptan ticareti ile ilgili son düzenlemenin, 2010 yılında 5957 sayılı kanun ve 2012 yılında yönetmelik ile yapıldığı anımsatıldı. Düzenlemenin temel amaçları arasında, piyasanın etkin şekilde işleyişini ve serbest rekabet şartlarını sağlamak, piyasada ticareti yapılan malların standartlara uygun şekilde işlem görmesini sağlamak, toptancı haller arasında ortak bilgi paylaşımını ve iletişimi temin etmek ve toptancı hallerin çağdaş bir sisteme kavuşturulmasını ve işletilmesini sağlamak olduğuna dikkat çekildi.
İşlem yüzde 60 azaldı
Düzenlemenin yapıldığı 15 yılda herhangi bir etki analizi yapılmadığı ve yayınlanmadığı belirtilen raporda, hallerdeki mevcut durum tespiti de yapıldı. Raporda şu görüşlere yer verildi:
‘’Hal içinde ya da hal dışında yapılan YMS ticaretiyle ilgili verilerin hal kayıt sistemine (HKS) girişi zorunlu hale getirilmiştir. Hal içinde yapılan ticarete konu ürünler, halsis kayıtları ve onayıyla künye ve plaka numarası ile hal dışına çıkarılmaktadır. Halsis kayıtlarıyla hal dışına çıkarılan ürünlerden yüzde 1 rüsum kesilirken bu kaydı olmayan ya da kabul edilmeyen satıştan yüzde 2 rüsum kesilir. Bu düzenlemeden sonra hallerde işlem miktarı sürekli azalmış ve son dönemde 2010 yılına göre işlem miktarı Antalya için ortalama yüzde 60 azalmıştır.’’
Dünyada ve Türkiye’de üretim arttı
Raporda, son 15 yılda dünya YMS üretim alanının ortalama yüzde 30, Türkiye’de ise yüzde 12 artarken, üretim miktarının dünyada yüzde 55, ülkemizde ise yüzde 50 arttığı vurgulandı. Raporda, şöyle denildi:
‘’Birim alandan sağlanan üretim, ülkemizde dünya ortalamasının üzerinde artmıştır. Dünya üretimindeki payımız ortalama yüzde 2,8’de sabit kalmıştır. Dünya YMS ihracatı ortalama yüzde 270, ülkemizde ise yüzde 210 artmıştır. 2023 yılı verilerine göre, ülkemizde 60 milyon tona yaklaşan YMS üretiminin yaklaşık yüzde 11’i Antalya’da üretilirken örtü altında ise yüzde 50’nin üzerinde bir üretim payımız var. Kentimizdeki yıllık üretimin yüzde 15’i fiziki olarak hallerden geçerken yaklaşık yüzde 15’i de ihracata konu olmuştur. Yani üretimin yüzde 70’i bu iki kanalın dışında ticarete konu olmuştur.’’
Uyumsuz işleyen piyasanın bir taraftan gelişimi ve etkinliğini kaybettiği, etkin fiyat oluşumu için ortam sağlanamadığına dikkat çekilen raporda şu görüşlere yer verildi:
‘’Piyasada işlem gören ürünler, eşsiz sınıflandırmalı bir standartlar sistemine sahip olmadığı için fiyatlandırmada doğru ölçeklendirme, kayıt altına alma ve raporlama performansı yetersiz kaldı. Toptancı haller arasında bilgi paylaşımını sağlayacak HKS sistemi ve HALİS uygulamaları son derece rijit, içe kapalı ve yetersiz kalmıştır. Bu durum, piyasa işleyişinin etkinliğini bozmuş ve mevzuat amacına da aykırı olmuştur. YMS piyasasında kayıtlılığı sağlamak amacıyla Kanuna eklenen HKS hükmü, uygulamada e-fatura, ÇKS, ADNKS ve benzeri yazılım uygulamalarıyla entegre edilmediği için kayıt altına alma ve takip amaçları yetersiz durumdadır. Hal rüsumu kapsamı daraltılarak sadece komisyoncuların üzerinde bırakılmıştır. Bu da haksız rekabete neden olmaktadır. En fazla kayıt ve kontrol altında olan ve hareket alanı kısıtlı olan komisyoncu kesim ciddi baskı altında bırakılmaktadır. Ürünlerin fiyat oluşumu, hal dışında işlem gören yüzde 70 ile değil haldeki yüzde 30 ile sağlanmaktadır.’’
Hallerdeki giriş çıkış kantarları başta olmak üzere donanım kapasitesi son derece yetersiz kaldığı, hallerdeki işleme ve depolama olanaklarının kısıtlı olduğu, bunun da maliyetleri doğrudan artırıcı bir etki yarattığı bildirildi.
Öneriler
Haller arası taşıma koşullarının yetersiz olmasının, ürünlerin raf ömürlerini olumsuz etkilediği ve fire oranını artırdığı ifade edilen raporda, öneriler özetle şöyle sıralandı:
‘’Toptancı halleri ile pazar yerlerinin çağdaş bir sisteme kavuşturulması ve işletilmesi sağlanmalı. HKS ve HALİS gibi yazılımlar, tedarik, üretim ve ticaret değer zincirine yönelik bir dijital portal haline dönüştürülmelidir. Meslek mensuplarının hakları ve sorumlulukları rekabeti bozucu nitelik taşımamalıdır. Ürünlerin girdi tedarikleri, üretim, üretici ve ticaret verileri söz konusu portal üzerinde kayıtlı olmalıdır. Sektörde haksız rekabeti ve kayıt dışılığı yok edici denetim ve ceza işlemleri, kanaat ve muğlak ifadeler yerine somut ve kanıtlara dayalı hale getirilmesi sağlanmalıdır. YMS ürünleri toptan ticaretinin hal içi mi hal dışı mı olduğu konusu somut ve kanıtlara dayalı olarak tanımlanmalı, hal içi ticaret daha avantajlı hale getirilmelidir. İhraç ürünleri başta olmak üzere hal içinde ticareti olan tüm ürünler rüsuma dahil olmalıdır. Hal dışı toptan ticarete konu olan tüm ürünler ise daha yüksek oranlı rüsuma konu olmalıdır.’’
