ABD’de Yüksek Mahkeme’nin Başkan Donald Trump’ın acil durum yetkilerine dayanarak uyguladığı kapsamlı gümrük vergilerini iptal etmesi, ticaret savaşlarında yeni bir dönemin kapısını araladı. Mahkeme, 1977 tarihli Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası’nın (IEEPA) başkana geniş kapsamlı ithalat vergileri koyma yetkisi vermediğine hükmetmişti. Ancak karar, tarifelerin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Uzmanlara göre sadece sahne değişti fakat gerilim sürüyor.
İthalatçı şirketler 133 milyar dolarlık gelirin peşine düşecek
IEEPA kapsamında uygulanan vergiler geçen yılsonuna kadar yaklaşık 133 milyar dolarlık gelir yaratmıştı. Şimdi ise ithalatçıların geri ödeme talep edip edemeyeceği alt mahkemelerde netleşecek. Binlerce şirketin hukuki sürece hazırlanması, önümüzdeki aylarda ticaret politikası etrafındaki belirsizliği artırabilir.
Küresel etki: Belirsizlik Uzuyor
Ancak Beyaz Saray’ın seçenekleri tükenmiş değil. Diğer yasal yolların açık olması, müzakere masasında baskı unsurunun tamamen ortadan kalkmadığını gösteriyor.
Trump, mahkeme kararının hemen ardından 1974 Ticaret Yasası’nın 122. maddesi kapsamında yüzde 10’luk küresel bir tarife uygulama niyetini açıkladı. Sonrasında küresel gümrük vergisi oranını yüzde 15’e yükseltti.
Bu madde, ödemeler dengesi gerekçesiyle 150 güne kadar geçici vergi imkanı tanıyor. Süre sınırlı olsa da hızlı devreye alınabilmesi nedeniyle yönetim için önemli bir araç.
Otomotiv ve çelik gibi sektörlerde değişiklik beklenmiyor
Daha kalıcı ve hedefli adımlar ise 301 ve 232. maddeler üzerinden gelebilir. 301. madde “haksız ticaret uygulamaları”na karşı soruşturma ve tarife imkanı sağlarken, 232. madde ulusal güvenlik gerekçesiyle sektörel vergilere izin veriyor. Çelik, alüminyum, otomotiv ve stratejik mineraller gibi alanlar bu kapsamda yeniden gündeme gelebilir. Daha agresif bir seçenek olan 1930 tarihli Gümrük Tarifesi Yasası’nın 338. maddesi ise ABD’ye karşı ayrımcılık yaptığı iddia edilen ülkelere yüzde 50’ye kadar vergi uygulanmasına olanak tanıyor.
‘Anlaşmalar çöker mi sorusu?’ gündemde
Uluslararası analistlere göre, mahkeme kararına rağmen geçen yıl imzalanan ticaret anlaşmalarının topluca dağılması beklenmiyor. Çünkü otomotiv ve çelik gibi sektörlere yönelik tarifeler farklı yasal dayanaklarla yürürlükte kalıyor. Uluslararası Ticaret Odası yetkilileri, hükümetlerin kısa vadede geri adım atmayacağını belirtiyor. Lozan’daki IMD İşletme Okulu’ndan Simon Evenett’e göre Washington’un baskı gücü ortadan kalkmadı; yalnızca tehdit seti değişti. 150 günlük geçici vergi süresi bile müzakere masasında taviz baskısını canlı tutuyor.
Hindistan ve Brezilya temkinli
ABD–Hindistan anlaşmasının tamamlanma sürecinin yavaşlayabileceği konuşulsa da Yeni Delhi temkinli bir dil kullanıyor. Trump ise “Hiçbir şey değişmiyor” mesajı verdi.
Brezilya Devlet Başkanı Lula da Silva da aceleci davranmayacaklarını söyledi. Ancak analistler, AB, Japonya ve Güney Kore gibi ülkelerin otomotiv ve çelikte yeniden sert tarifelerle karşılaşma riskini göze almak istemeyeceğini vurguluyor.
Tarım ve emtia piyasaları temkinli
Tarım ve emtia piyasaları gelişmeleri temkinli karşılıyor. ABD tahıl piyasasında işlem yapan aktörler, özellikle Çin’le olası gerilimlerin soya fasulyesi ve mısır ihracatını etkileyebileceğine dikkat çekiyor. Piyasa kaynakları “herkesin savunmada” olduğunu belirtirken, misilleme riskinin fiyat oynaklığını artırabileceği ifade ediliyor. Körfez çıkışlı mısır ve yem hammaddelerinde dalgalanma sinyalleri güçlenmiş durumda. Uzmanlara göre en büyük risk, belirsizliğin uzaması. Yeni tarifelerin hangi kapsamda ve hangi hızla uygulanacağı netleşmeden, ihracatçılar ve ithalatçılar uzun vadeli kontratlarda temkinli davranıyor. Bu da küresel ticaret akışlarında geçici yavaşlamalara yol açabilir.
Trump’ın alternatifleri
● 122. Madde: 150 güne kadar %10–15 arası küresel tarife
● 301. Madde: Haksız ticaret soruşturmaları sonrası hedefli vergiler
● 232. Madde: Ulusal güvenlik gerekçeli sektörel tarifeler
● 338. Madde: Ayrımcı ülkelere %50’ye kadar vergi
Belirsizlik altını besliyor
Mahkeme kararı sonrası dolar zayıflarken altın yükseldi. Kıymetli madenin ons fiyatı yeniden 5.100 doların üzerine çıkarken, gümüş de bir gün içinde yüzde 6’dan fazla kazançla 82 doları aştı. Analistler, tarifelerin geri ödenmesi ihtimalinin bütçe üzerinde baskı yaratabileceğini, bunun da düşük faiz beklentilerini güçlendirdiğini belirtiyor. Faizlerin düşük kalma olasılığı ve jeopolitik riskler, güvenli liman talebini artırıyor, İran’a yönelik ABD söylemleri de küresel risk algısını canlı tutuyor.
