Küresel enerji piyasalar jeopolitik gerilimlerden kaynaklanan kırılganlıklarla karşı karşıya. İran’ın petrol arzında aksama senaryoları piyasa tartışmalarına hakim olmaya devam ediyor. ABD ve İran, Tahran’ın nükleer programı konusunda görüşmelerde yaşanan gerginliği azaltmaya çalışırken, Washington’un Tahran’a karşı askeri seçeneği masada tuttuğuna yönelik açıklamalar ve bölgede artan askeri hareketlilik, petrol fiyatlarını Ekim sonundan bu yana en güçlü yükselişine taşıdı.
WTI ham petrol vadeli işlemleri 66 doların üzerine çıkarak son bir ayda yüzde 9’dan fazla prim yaptı. Brent petrol ise günlük yüzde 1,5 artış ve aylık yüzde 10’a yaklaşan yükselişle 71.5 dolara tırmandı.
Askeri hareketlilik tansiyonu artırıyor
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, İran’ın Washington’un “kırmızı çizgilerine” yanıt vermediğini ve askeri seçeneğin masada kalmaya devam ettiğini vurguladı. İran ise nükleer müzakerelerde “genel çerçevede ilerleme” olduğunu savunsa da sahadaki askeri hareketlilik tansiyonu düşürmedi. İran devlet medyası, Hürmüz Boğazı’nın kısa süreliğine kapatıldığını duyurdu; bu açıklama bile piyasada risk primini artırmaya yetti.
Sadece İran değil tüm Orta Doğu’nun arzı risk altında
Uzmanlara göre petrol piyasaları açısından endişe kaynağı, alınacak önlemlerin sadece İran’ın petrol arzı için değil, Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan sevkiyatların aksama riski göz önüne alındığında, daha geniş Basra Körfezi petrol akışları için de ne anlama geleceği. Dolayısıyla piyasa, olası bir ABD-İran çatışmasının sadece İran arzını değil, Basra Körfezi genelindeki akışları da sekteye uğratabileceği riskini fiyatlıyor.
İran günde yaklaşık 1,5 milyon varil ham petrol ihraç ediyor. Ancak asıl kritik unsur, Hürmüz Boğazı’ndan geçen yaklaşık 20 milyon varillik günlük petrol ve ürün akışı. Bu nedenle olası bir müdahale senaryosu yalnızca İran’ı değil, Suudi Arabistan, Irak, BAE ve Kuveyt gibi üreticileri de kapsayan daha geniş bir arz riskini gündeme getiriyor.
Hürmüz Boğazı küresel arzın dar boğazı
Umman ile İran arasında yer alan Hürmüz Boğazı, dünya petrol tüketiminin yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir geçit. Günlük yaklaşık 20 milyon varillik ham petrol ve rafine ürün akışı bu dar su yoluna bağlı. Boğazın kapanması ya da geçişlerin aksaması durumunda alternatif güzergâhlar mevcut olsa da, bu rotalar daha uzun ve maliyetli. Nakliye sürelerinin uzaması ve sigorta primlerinin artması, fi ili üretim kaybı olmasa bile arzı daraltıcı etki yaratıyor. Bu nedenle Hürmüz, küresel enerji piyasalarında tekil ama sistemik bir kırılma noktası olarak görülüyor.
Olası senaryolara göre fiyat projeksiyonları
■ Diplomatik girişimlerin somut ilerleme sağlandığı senaryolarda temel varsayım devam eden yaptırımların uygulanması ve İran petrolünün mevcut kanallar aracılığıyla akışının devam etmesi.
■ Ek kısıtlamaların getirilmesi, İran’ın ihracat kapasitesini çeşitli derecelerde azaltabilir. İran ihracatında yüzde 25’lik bir azalma Brent petrol fi yatlarını varil başına 75-80 dolar aralığına doğru itebilir.
■ Daha ciddi yüzde 50’lik azalmalar fiyatları nispeten kısa süreler içinde 85-95 dolar aralığına çıkarabilir.
■ Hürmüz Boğazı’nın tamamen kapanması, gösterge niteliğindeki ham petrol fi yatlarında varil başına 100 doları aşan ani piyasa tepkilerine yol açabilir.
