Petrol fiyatındaki yükseliş yalnızca akaryakıt pompalarını değil, enerji şirketlerinin bilançolarını uçurdu. Hürmüz Boğazı’ndaki arz kesintileri ve Ortadoğu’daki üretim kaybının küresel petrol ürünleri piyasasında yarattığı sıkışma, üreticilerden rafinerilere kadar enerji zincirinde gelirleri yukarı taşıdı. Hükümetler de, savaşın yarattığı ekstra kazançtan ve servetten payını almak için harekete geçti.
Savaşın ardından petrol fiyatlarının 100 doların üzerine çıktığı ilk tam mali çeyrekte, sekiz büyük petrol şirketinin yaklaşık 93 milyar dolar kar ettiği hesaplanıyor. Petrol ve doğalgaz arzının savaş öncesi seviyelere dönmesinin aylar alması ve petrolün 100 dolar civarında kalması halinde, bu şirketlerin yıl sonuna kadar elde edeceği toplam karın 234 milyar dolara ulaşabileceği öngörülüyor.
Rafinerilerde kar marjı sıçradı
İran savaşı rafineriler için de büyük bir kar fırsatı yarattı. Hürmüz Boğazı'ndaki kesinti ve Ortadoğu'daki rafinerilere yönelik saldırılar ham petrol arzını sıkıştırırken, benzin, motorin ve jet yakıtında kıtlık riskini artırdı.
İkinci çeyrekte savaş nedeniyle küresel rafineri üretiminin yaklaşık yüzde 6'sı, yani günde yaklaşık 5 milyon varillik kapasite devre dışı kaldı. Asya'daki bazı rafineriler ham petrol tedarikindeki sorun nedeniyle üretimi düşürürken, Çin de ithalattaki kaybı dengelemek için rafineri faaliyetlerini ve yakıt ihracatını kıstı.
Arzın daralması rafine ürün fiyatlarını yukarı iterken, çalışan rafinerilerin fiyatlama gücünü artırdı.
Bu tablo hükümetleri harekete geçiriyor. Çünkü şirketlerin maliyetleri aynı hızda yükselmeden petrol ve rafine ürün fiyatlarının artması, “savaş kaynaklı ekstra kazanç” tartışmasını büyütüyor.
Enerji şirketlerine yönelik doğrudan “aşırı kâr” vergisinin fiilen yürürlükte olduğu en net örnekler Birleşik Krallık ve Romanya. İtalya ise 2026’da enerji şirketlerine yönelik ek vergi yükü getirdi. Portekiz ve Polonya yeni olağanüstü kâr vergilerini yasama sürecine soktu. Almanya, Avusturya, İspanya, İtalya, Portekiz ve Polonya ise ayrıca Ortadoğu savaşından kaynaklanan petrol şirketi kârlarının AB çapında vergilendirilmesini resmen talep ediyor.
İNGİLTERE ÖNCÜ, % 38 VERGİLİYOR
Olağanüstü kâr vergisinin en belirgin örneği İngiltere. Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından 2022’de getirilen Energy Profits Levy, petrol ve gaz şirketlerinin ekstra kazançlarını hedefliyor. Oran Kasım 2024’te yüzde 38’e çıkarıldı. Mevcut vergi yüküyle birlikte Kuzey Denizi petrol ve gaz faaliyetlerinde efektif marjinal oran yüzde 78’e kadar çıkıyor. Düzenlemenin 2030’a kadar sürmesi planlanıyor.
İngiltere'nin modeli artık daha kalıcı hale de geliyor. 2030'dan itibaren uygulanması planlanan yeni sistem, petrol ve gaz gelirlerinde fiyatların yükseldiği dönemlerde ek vergi alınmasını öngörüyor. Ancak sektör temsilcileri, yüksek verginin yeni yatırımları caydırabileceğini savunuyor. Kuzey Denizi şirketleri levy’nin 2027’de sona erdirilmesini istiyor.
ROMANYA KÂRDAN DEĞİL CİRODAN ALIYOR
Romanya farklı bir yöntem uyguluyor. Petrol ve doğal gaz çıkarımı, rafinaj, akaryakıt ticareti, gaz dağıtımı ve boru hattı taşımacılığını kapsayan özel düzenleme kapsamında şirketlerin ilgili net cirolarına yüzde 0,5 vergi uygulanıyor. Böylece doğrudan kâr fazlasını ölçmek yerine enerji zincirinin gelirinden kamu payı alınıyor. Düzenlemenin 2026 sonuna kadar sürmesi öngörülüyor.
İTALYA'DAN 2 PUANLIK EK YÜK
İtalya ise 2026 ve 2027 vergi dönemlerinde enerji şirketlerinin bölgesel üretim vergisi IRAP’a 2 puanlık ek yük getirdi. Hükümetin yaklaşımı, savaşın elektrik ve doğal gaz maliyetlerini artırmasının ardından şirketlerden daha fazla kamu payı almak ve enerji maliyetlerini tüketici açısından dengelemek.
PORTEKİZ’DE % 33 VERGİYİ ONAYLADI
Portekiz, 2026 petrol ve rafineri kârlarının 2024-2025 ortalamasının yüzde 20’sinden fazla üzerine çıkan bölümüne yüzde 33 oranında dayanışma katkısı getirecek düzenlemeyi hükümet düzeyinde onayladı. Ancak düzenleme henüz parlamentonun onay sürecinde; dolayısıyla yürürlükteki vergi olarak değerlendirilmemeli.
POLONYA %60 VERGİYİ GÜNDEME ALDI
Polonya’nın modeli ise çok daha sert. Yakıt üreten, ticaretini yapan veya ithal eden şirketlerin 2025 satış gelirlerinin yüzde 120’sini aşan bölümüne yüzde 60 vergi öngörülüyor. Teklif parlamentonun alt kanadından geçti ve Senato ile cumhurbaşkanı onayını bekliyor. Kabul edilirse Mayıs-Aralık 2026 dönemini kapsaması ve yaklaşık 920 milyon euro gelir sağlaması bekleniyor.
ALMANYA, İSPANYA, AVUSTURYA VERGİ ÇAĞRISI YAPIYOR
Altı ülke, petrol şirketlerinin savaş kaynaklı olağanüstü kârlarının AB çapında vergilendirilmesini istiyor. Maliye bakanları, konunun 18-19 Eylül’de Dublin’de yapılacak AB maliye bakanları toplantısının gündemine alınmasını talep etti. Bakanların önerisi yalnızca Avrupa’daki kârları değil, çok uluslu petrol şirketlerinin yurtdışında elde ettiği olağanüstü kazançların da daha hedefli biçimde vergilendirilmesini kapsıyor.
ABD’DE DE “BÜYÜK PETROL” HEDEFTE
Tartışma ABD’ye de taşındı. Demokrat Senatör Sheldon Whitehouse ve Temsilciler Meclisi üyesi Ro Khanna’nın desteklediği tasarı, savaş öncesi petrol fiyatıyla mevcut fiyat arasındaki farktan doğan ekstra kazancı hedefliyor. Öneriye göre belirli büyüklüğün üzerindeki petrol üreticileri ve ithalatçıları vergilendirilecek; elde edilen gelirin bir bölümünün düşük gelirli tüketicilere vergi iadesi olarak aktarılması planlanıyor. Ancak tasarının yasalaşması siyasi açıdan zor görünüyor. ABD petrol sektörü ise böyle bir verginin yatırım iştahını ve enerji arzını zayıflatacağını savunuyor.
Türk devlerin de kârı sıçradı
Dünyada petrokimya şirketleri ve rafinerilerin karlarındaki artışa paralel şekilde Türkiye’de de karlan yükseliyor. Tüpraş, 2026’nın ilk yarısında ana ortaklığa ait net kârını 49,8 milyar TL’ye çıkarırken, bu şirket tarihindeki en yüksek ilk 6 aylık net kâr olarak kayıtlara geçti. Petkim Petrokimya Holding A.Ş. de 2026 yılının ikinci çeyreğinde 36,4 milyar TL hasılat elde ederken, net kar bir önceki çeyreğe göre yüzde 26, yıllık bazda ise yüzde 38 artış kaydetti.
