PROF. DR. NURETTİN BİLİCİ
ÇANKAYA ÜNİVERSİTESİ ÖĞRETİM ÜYESİ
Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT’ler) ayrı tüzel kişilikleri olan, özel sektörde ekonomik faaliyet yürüten devlet işletmeleridir. Özel hukuk hükümleri çerçevesinde faaliyet yaparlar. Sermayelerinin tamamı veya bir kısmı devlete aittir.
KİT kavramı KİK (Kamu İktisadi Kuruluşu) ve İDT’leri (İktisadi Devlet Teşebbüsü) kapsar. Bunlardan İDT’ler ticari esaslara göre faaliyet gösteren şirketleri, KİK’ler ise tekel niteliğinde olan ve kamu hizmeti yanı ağır basan mal/hizmet üreten şirketleri anlatır. Örneğin Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) Genel Müdürlüğü ve Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü (KEGM) Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının vesayetinde faaliyet gösteren kamu iktisadi kuruluşlarıdır.
Çok sayıda İDT’ye örnek olarak da içinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının da bulunduğu bankaları; doğalgaz, petrol şirketlerini; elektrik, kömür üretim şirketlerini; Devlet Demiryolları İşletmesi, Posta ve Telgraf Teşkilatını; Toprak Mahsulleri Ofisi, Et ve Süt Kurumu, Çay İşletmeleri, Şeker Fabrikalarını; Devlet Malzeme Ofisi, Borsa İstanbul AŞ gibi şirketleri verebiliriz.
Türkiye Varlık Fonu (TVF) Kurulması Öncesinde KİT Denetimi
TVF’nin kurulması öncesinde KİT’lerin hesapları TBMM ve Sayıştay tarafından denetlenmektedir:
- TBMM Denetimi: “Sermayesinin yarısından fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak Devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye Büyük Millet Meclisince denetlenmesi...” (Any. m. 165)
- Sayıştay Denetimi: (6085 Sayılı Sayıştay Kanunu m. 160).
TBMM denetimine tabi KİT’ler “Sermayesinin yarısından fazlası… Devlete ait olan” KİT’lerle sınırlandırılmışken Sayıştay denetimi sermaye payı kaç olursa olsun, kamunun ortaklığı olan tüm işletmeleri kapsamaktadır.
KİT’lerin TVF İçine Alınması Sonrası
2016 yılında 6741 sayılı Kanun’la Türkiye Varlık Fonu Yönetimi AŞ (TVF) kurulmuştur. (RG. 9.11.2016)
KİT’lerin sahipliği görevi Bakanlar Kurulundan alınarak 9.7.2018 tarihinden itibaren Cumhurbaşkanına aktarılmıştır.1 “KİT’ler Cumhurbaşkanı tarafından her yıl hazırlanan yatırım ve finansman programları çerçevesinde faaliyetlerini yürütürler.” düzenlemesi yapılmıştır.
TVF’nin kurulmasıyla THY, Ziraat Bankası, Halk Bankası, TPAO, Türk Telekom gibi büyük hacimli devlet şirketleri 6741 sayılı Kanun (Varlık Fonu AŞ) kapsamına alınmıştır.2
26.5.2022 tarihinde 6741 sayılı TVF Kanunu’nun 8. maddesinin 4. ve 5. fıkralarına aşağıdaki hükümler eklenmiştir:
-“…tabi değildir” eklemesi ile TVF ve kontrolündeki şirketler kamu şirketleri için geçerli olan, arasında Sayıştay Kanunu'nun da bulunduğu çok sayıda kanun uygulamasından (mevzuat ve kısıtlamalardan) muaf tutulmuştur. (8. maddesinin 4. fıkrası)
-“…uygulanmaz” ibaresi ile de adı geçen kamu şirketleri TBMM denetimi dışına çıkarılmıştır. (8. maddenin 5. fıkrası)
Bu değişikliklere gerekçe olarak bu şirketlerin “bağımsız denetime tabi tutulduğu” ve bu “bağımsız deneticiler tarafından hazırlanan denetim raporlarının her yıl TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu tarafından görüşülüp denetlendiği” gösterilmiştir.
AYM Kararı
Muhalefet Partisi TVF’nin Sayıştay ve TBMM denetimi dışına çıkarılmasının Anayasa’ya aykırı olduğu düşüncesiyle AYM’ye başvurmuştur. AYM kararı 3,5 yıl gibi bir aradan sonra alınabilmiş ve 5 Aralık 2025 tarihli RG’de yayımlanmıştır.3
Anayasa Mahkemesi yasal mevzuatı ve benzer içtihatlarını hatırlattıktan sonra şu sonuca ulaşmıştır. TVF Kanunu’nun 8. maddesi 4. ve 5. fıkralarına eklenen “tabi değildir” ve “uygulanmaz” ifadeleri Anayasa’ya aykırıdır, iptal edilmesine karar verilmiştir.
Yani;
- TVF ve kontrolündeki şirketler kamu şirketleri için geçerli olan mevzuat, uygulama ve kısıtlamalardan (Sayıştay denetiminden) muaf tutulamaz.
- Türkiye Varlık Fonu ve fona bağlı sermayesinin yarısından fazlası devlete ait olan şirketler TBMM denetimi dışında bırakılamaz.
Bu şekilde TVF ve bünyesine alınan KİT’ler yeniden kamu denetimine tabi hale getirilmiştir.
Alınan kararın gerekçesinde yer verilen hususlar:
-Any. m. 2: “Demokrasi, egemenliğin millete ait olduğu bir siyasi rejimdir.”
-Any. m. 165: TBMM denetimi Anayasal bir zorunluluktur.
-"Kamu kaynağı kullanan idare, kurum ve kuruluşların mali işlemlerinin denetlenmesi anılan kaynağın kamu yararına uygun kullanılması ve esas sahibi olan topluma hesap verilmesini sağlamak bakımından demokratik devlet ilkesinin gereğidir. Başka bir ifadeyle demokratik devlet denetime açık ve şeffaf bir mali düzen kurmak, kişilerden kamu gücü kullanılarak toplanan vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerle yaratılan kaynağın kamu yararına uygun şekilde harcanmasını güvence altına alan yöntemleri geliştirmekle yükümlüdür."
Değerlendirme
TVF internet sayfasında yayımlanan 2024 Yılı Konsolide Finansal Tablosuna göre TVF’nin toplam varlıklarının 12,7 trilyon TL, özkaynaklarının 2 trilyon TL, dönem net kârının 371,3 milyar TL olduğu görülmektedir.4 Bu rakamları 2024 yılı ortalama dolar kuruna (32,51) çevirdiğimiz vakit toplam mal varlığının 390, öz kaynakların 61, net kârın 11 milyar dolar civarında olduğu anlaşılır.
Bilindiği üzere öz kaynak, bir işletmenin sahiplerinin veya hissedarlarının sahip olduğu sermaye miktarını gösterir. Öz kaynak miktarı işletmenin toplam varlıklarından toplam borçlarının düşülmesi ile bulunur. Bu tutar şirketin net değerini gösterir. Toplam mal varlığı (390 milyar dolar) ile öz kaynaklar (61 milyar dolar) arasındaki fark da işletmenin yükümlülüklerini gösterir. Bu şekilde TVF’nin 2024 yılı yükümlülüklerinin 329 milyar dolar düzeyinde olduğu anlaşılmaktadır.
KİT’ler her ne kadar ayrı hesaplara ve bütçelere sahip olsalar da faaliyetlerinin sonuçları genel bütçeye yansır. Yani kâr ederlerse bu kâr genel bütçeye yazılır. Aynı şekilde, zarar ederlerse bu zararın genel bütçeden (Hazineden) karşılanması söz konusu olur. Yani KİT’lerin performansı tüm toplumu ilgilendirir. Bu yüzden AYM kararının yerinde olduğunu, TVF’nin Sayıştay ve TBMM tarafından denetlenmesinin kamu yararına olduğunu düşünüyoruz.
1703 No’lu KHK, RG. 9.7.2018, 3. Mük.
2Fon Cumhurbaşkanının bağlı kuruluşu olarak öngörülmüştür. 2025 yılı aralık ayı itibarıyla Varlık Fonu AŞ’nin YK başkanı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, başkan vekili ise Prof. Dr. Erişah Arıcan’dır. Yönetim Kurulu üyeleri arasında Fuat Tosyalı, Rifat Hisarcıklıoğlu gibi isimler bulunmaktadır.
3Anayasa Mahkemesinin 17/6/2025 Tarihli ve E: 2022/91, K: 2025/133 Sayılı Kararı.
4https://www.tvf.com.tr/, ET. 11.12.2025.
