PROF. DR. HAVVA TUNÇ
21. yüzyılın ikinci çeyreğine girerken, dünya ekonomisi dijitalleşmenin damgasını vurduğu yeni bir dönüşüm süreci yaşamaktadır. Bu dönüşüm, yalnızca üretim ve tüketim biçimlerini değil aynı zamanda mülkiyet ilişkilerini, emek süreçlerini ve kalkınma paradigmasını radikal biçimde yeniden şekillendirmektedir. Geleneksel kapitalist sistemin sunduğu kar odaklı üretim ilişkilerinin yerini,veri temelli ve algoritmik denetimli işleyen bir düzen almaktadır. Bu yeni düzen tekno-feodalizm olarak adlandırılmaktadır. Ve kapitalizmin ötesine geçen bir yapıyı temsil ettiği öne sürülebilir.
Ekonomik büyüme, üretim hacmindeki artışı ifade ederken, kalkınma ise yalnızca ekonomik gelişmeyi değil, aynı zamanda sosyal ve politik alanlardaki dönüşümü de kapsayan daha geniş bir süreci temsil etmektedir. Kalkınma, gelişmiş ülkelerde egemen olan refah devleti anlayışının ekonomik, sosyal ve politik prensiplerinin benimsenmesi ve uygulanması süreci olarak tanımlanabilir.
Bir ülkede ekonomik büyüme, hızlı sermaye birikimi ile birlikte gerçekleşiyorsa ve bu süreç sosyal ve yapısal dönüşümleri beraberinde getiriyorsa, kalkınmadan söz edilebilir. Kalkınma süreci yalnızca ekonomik büyüme ile sınırlı kalmaz; aynı zamanda gelir dağılımı, sosyal adalet ve yaşam standartlarının iyileştirilmesi gibi unsurları da içerir. Bu bağlamda, kalkınmanın başarısı, büyümenin refah seviyesini yükseltmesi ile ölçülmektedir.
Aslında tarihsel olarak kalkınma, üretim kapasitesinin artırılması ve ekonomik büyüme ile ilişkilendirilmiştir. Ancak 21. yüzyılda dijitalleşme ve platform ekonomisinin yükselişiyle birlikte, kalkınma anlayışı da dönüşüme uğramıştır. Bu dönüşüm, bazı çevrelerde "tekno-feodalizm" olarak adlandırılan yeni bir ekonomik yapının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu çalışmada, tekno-feodalizmin kalkınma için bir umut değil, bilakis yeni bir sömürü ve bağımlılık biçimi olduğu savunulmaktadır.
Tekno-feodalizm kavramı, neoliberal kapitalizmin evrimi sonucu ortaya çıkan ve klasik kapitalist üretim biçimlerinden farklılaşan bir iktisadi-toplumsal yapıyı tanımlar. Bu kavram ilk olarak Marksist iktisatçı Yanis Varoufakis tarafından sistemli bir biçimde tartışmaya açılmış ve kapitalizmin ölüm ilanı olarak yorumlanmıştır. Varoufakis’e göre artık kar değil ranta dayalı dijital hâkimiyet, yeni düzenin mantığını oluşturmaktadır.
Feodal düzende toprak sahipleri nasıl köylünün emeğini denetliyor idiyse, bugün teknoloji şirketleri de kullanıcı verileri ve algoritmalar aracılığı ile bireylerin dijital yaşamlarını ve emeklerini denetlemektedir. Bu ilişkide “ üretici-emekçi konumu, yerini platform çalışanı ya da veri sağlayıcısı kullanıcıya bırakmaktadır. Dahası, bireylerin dijital platformlara olan bağımlılığı bu düzenin sürekliliğini sağlayan bir bağımlılık yapısı kurmaktadır.
Tekno-feodalizm, klasik kapitalist üretim ilişkilerinin yerini alan ve dijital platformlar üzerinden bireylerin verilerini, zamanlarını ve davranışlarını meta hâline getiren yeni bir ekonomik yapılanmadır. Bu düzende mülkiyet yerine erişim, emek yerine etkileşim, üretim yerine ise veri tahakkümü geçmektedir. Platform şirketleri, kullanıcıları hem veri kaynağı hem de tüketici hâline getirerek çift yönlü bir sömürü düzeni inşa eder (Elmacı, 2024).
Yeni dijital düzende ortaya çıkan en belirgin sınıf, platform prekaryasıdır. Bu sınıf, güvencesiz ve denetimsiz koşullarda çalışan, yasal olarak “bağımsız çalışan” gibi görünen ancak fiilen platformlara bağımlı olan emekçilerden oluşur. Uber sürücüsü, Getir kuryesi, Amazon Mechanical Turk çalışanı gibi örnekler, bu sınıfın güncel temsilcileridir. Bu bireyler ne klasik işçi haklarına sahiptir ne de sosyal güvenlik sistemleri tarafından tam olarak korunmaktadır. Dijital algoritmaların yönettiği bu yapıda emek değersizleşmekte, emekçinin üretimdeki yeri belirsizleşmektedir (Kabakçı, 2023).
Kalkınmanın temel dinamiklerinden biri olan reel üretim, tekno-feodal yapı içinde arka plana itilmiştir. Hizmet sektörü büyüsede, bu büyüme çoğu zaman düşük verimlilik, düşük ücret ve teknolojik dışa bağımlılıkla birlikte gerçekleşmektedir. Bu durumda ekonomik büyüme sınırlı kalır, istihdam yaratma kapasitesi zayıf olur ve teknoloji üretimi yerine tüketimi ön plana çıkar.
Schumpeter’in "yaratıcı yıkım" teorisi, inovasyonun kapitalist dönüşümdeki rolünü vurgularken; neo-Schumpeteryan yaklaşımlar bu süreci kurumsal, sistemsel ve politik bir çerçeveyle ele alır. Tekno-feodalizm ise yaratıcı yıkımın yerini yapıcı bağımlılığa bırakmıştır. Bu bağımlılık, platform sahiplerinin inovasyonu kontrol ettiği; emeğin, üretimin ve kalkınmanın ise sistem dışı kaldığı bir dijital aristokrasi üretmektedir.
Tekno-feodalizm, kalkınma için bir umut değil; emeği değersizleştiren, üretimi ikincilleştiren ve bağımlılığı kurumsallaştıran yeni bir sömürü biçimidir. Tekno-feodal yapılar, veriyle işleyen ve veri üzerinden rant toplayan bir düzene dayanır. Bu sistemin en çarpıcı özelliklerinden bazıları şunlardır: Üretim değil, veri mülkiyeti ve platform tahakkümü merkezîdir. Ulus-devletler zayıflarken, platformlar ve algoritmalar yeni bir dijital otorite yaratır. Gelişmekte olan ülkeler, dijital sömürgeler hâline gelir. Reel sektörde dijitalleşme, üretimin değil veri takibinin nesnesine dönüşür.
Kalkınmanın gerçekleşebilmesi için: Gerçek üretim kapasitesi artırılmalı, Bilgi teknolojileri üretken amaçlarla kullanılmalı, Dijital sistemler kamu yararı ve eşitlik ilkesiyle denetlenmelidir. Aksi hâlde, ülkeler platformların arka bahçesi; emekçiler ise algoritmaların görünmez tebaası olmaya devam edecektir.
Sonuç olarak, üretmeden sadece hizmet sunan bir ülke, başkalarının teknolojik mimarisine entegre olmuş türev bir ekonomi hâline gelir. Böyle bir düzende kalkınma değil, göstergelerle kamufle edilmiş yoksulluk sürüp gider. Bu sistem, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda sosyal ve siyasal bağımlılıkları da derinleştirir.
