Fiyat istikrarının sağlanamadığı yıllarda büyüme dengesiz ve oynak seyretti. Son 5 yılda yüksek enflasyon, gelir dağılımını bozarak tüketim patlamasına yol açtı. Arjantin’de katı maliye politikasıyla enflasyon %292’den %33’e gerilerken Türkiye’de iç şoklar fiyat istikrarını engelliyor.
TCMB Başkanı Fatih Karahan 2 Eylül’de Bursa’da “Para Politikası ve Makroekonomik Görünüm”[i] başlıklı bir konferans ile 12 Eylül’de İstanbul’da “Monetary Policy & Inflation Outlook in Turkey”[ii] başlıklı 2 ayrı sunum yaptı. Bu hafta sizlere TCMB Başkanı’nın penceresinden ekonomiye dair değerlendirmelerini paylaşmak istiyorum.
TCMB Başkanı’nın sunumlarında öne çıkan konu başlıklarını şu şekilde özetleyebiliriz;
- Fiyat istikrarı neden önemlidir?
- Enflasyon nasıl düşüyor?
- Ekonomide yavaşlama hangi boyutta?
- Piyasa faizleri nasıl düşer?
- Döviz rezervlerini nasıl güçlendiriyoruz?
TCMB’nin en önemli hedefi olan ekonomide “fiyat istikrarının sağlanması” konusu uzun yıllardır başarılı olmadığımız bir hadisedir. Aşırı yüksek enflasyon nedeniyle ekonomide büyüme dinamikleri dengesiz bir şekilde dağılım sergileyerek çeyrekler bazında oldukça oynak bir görüntü çizmektedir. Ayrıca yüksek enflasyon ve yüksek faiz ortamı nedeniyle özel sektör yatırımlarında istikrarsız bir eğilim yaşanmaktadır.
Bugüne kadar başarı sağlanamayan fiyat istikrarı konusunda sonuç alabilecek olsak ekonomide uzun vadeli öngörülebilir bir ortam sağlanabilecek, kalıcı bir şekilde düşük faiz imkanı oluşabilecek ve yatırımcılar için de uzun vadeli finansman imkanları geliştirilebilecektir. Bu tür birliktelik de yatırım ortamında hızla iyileşme yaratırken, sürdürülebilir ekonomik büyüme imkânının gerçekleşmesini sağlayacaktır. Böylelikle toplumsal refah artışı oluşacak, yükselecek refah artışının adil paylaşımı neticesinde toplumsal kazanımlar maksimum düzeye ulaşabilecektir.
Buraya kadar kısaca özetlediğim fiyat istikrarı konusundaki maliyet ve fayda analizi durumunu açıkladıktan sonra TCMB’nin sunumundaki bir noktaya dikkatinizi çekmek isterim. Ekonomide gerçekleşecek olan fiyat istikrarı durumu yatırım ve üretim ortamını iyileştirmektedir. TCMB bu noktada yıllık enflasyon değişimi dönem ortalamaları üzerinden uzun vadeli sonuçları paylaşmıştır.
Yıllık enflasyon 1988-2003 döneminde %68.1, 2004-2019 döneminde %9.5, 2020-2024 döneminde %44.8 düzeylerinde gerçekleşmiştir. Yatırım artışı açısından değişimler, 1988-2003 döneminde %5.2, 2004-2019 döneminde %7.8 ve 2020-2024 döneminde %5.7 şeklinde gerçekleşmiştir. Özel tüketim büyümesi yönünden değişimler, 1988-2003 döneminde %3.4, 2004-2019 döneminde %4.5, 2020-2024 döneminde %10 şeklindedir. 36 yıl içerisinde enflasyon ortalamasının en düşük olduğu 2004-2019 yılları arasında yatırım büyümesi en yüksek düzeyde gerçekleşmiştir. TCMB bu noktada dile getirdiği fiyat istikrarındaki başarının ekonomide yatırım artışını desteklediği argümanını ispatlamaktadır. Ancak sunumunda aktarmadığı bir başka gerçek var ki son 5 yıl içerisinde yaşanan yüksek enflasyon ortamı da geçmiş 36 yıl içerisindeki en yüksek özel tüketim büyümesi ortamını beraberinde getirmiştir. Yani kısacası yüksek enflasyon ortamında gelir dağılımı hızla bozulmuştur. Toplumun en üst gelir grubunun tüketim harcaması da katlanarak artmıştır.
TCMB 2022 sonunda itibaren finansal piyasalardaki oynaklıklara karşın dezenflasyon sürecinin kesintisiz bir şekilde devam ettiğini ifade etmektedir. Aralık 2022 sonunda %64.3 düzeyinde bulunan TÜFE Temmuz 2025’de %33.5 düzeyine gerilemiştir. 3 yıldır sürdürüldüğü ifade edilen dezenflasyon programında enflasyon 2022 Ekim ayında %85.51 seviyesine çıkmış, 2024 Mayıs ayında ise %75.45 düzeyine kadar yükselmiştir. Aynı dönem içerisinde Arjantin enflasyonu 2022 sonunda %94.8’den Nisan 2024’de %292.2’ye yükselmiş, Ağustos 2025’de ise %33.6 düzeyine kadar gerilemiştir. Fiyat istikrarı sağlanmasındaki başarı açısından her iki ülkeyi karşılaştırdığımızda en önemli fark Arjantin’de uygulanan çok katı maliye politikasıdır.
Türkiye’de IMF destekli Kemal Derviş dizaynı ile uygulanan ekonomik istikrar programı neticesinde 2001’de %68.5 düzeyinde bulunan TÜFE oranı AK Parti’nin iktidara geldiği 2002 sonunda %29.7’ye 2003 sonunda %18.4’e ve 2004 sonunda ise, %9.3 seviyesine kadar 3 yılın sonunda gerilemiştir. 2017 yılına kadar da %10.45 seviyesini aşmayarak fiyat istikrarının sağlanmasında başarılı olduğumuzu söyleyebilirim. Dolayısı ile yıllarca dezenflasyon politikası uyguladığını iddia ederek 2-3 sene ileriye tek haneli enflasyon hedefini yerleştirdikten sonra düzenli yaşanan iç siyasi şoklar ile enflasyon yüksek çift hanede kalmaktadır.
TCMB ekonomide tüketim talebinin ılımlı bir trend sergilediğini ifade eden bir görsel paylaşmaktadır. İlgili çalışmaya göre mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış özel tüketim trendi 2024 yılı son çeyreğinden itibaren hafif düşüş eğilimi içerisindedir. Bu noktada perakende satış hacim artışı ile özel tüketim ithalatındaki yüksek artış oranları iç talebin ılımlı seyrettiği argümanını çürütmektedir. Gelir dağılımı farklılıklarını dikkate alacak bir şekilde özel tüketim trend eğilimlerinin tekrar incelenmesinde büyük yarar bulunduğu düşüncesindeyim.
TCMB bir başka değerlendirmesinde üreticilerin maliyet artışlarının ÜFE ve İnşaat Maliyet Endeksi’ndeki gerileme ile açıklamaktadır. Ancak üreticilerin maliyetleri gerilerken finansman giderlerinin bilançoları içerisindeki payı %65-%70 seviyelerindeki yüksek konumunu korumaktadır.
Özellikle milli gelir ve sanayi katma değerinin yıllık değişimleri üzerinden büyüme içerisinde sanayinin katma değerinin yıllık %6.1 düzeyine yükselmiş olması da ilginç bir sonuç ortaya çıkarmaktadır. 2024 2.çeyreğinden itibaren negatif düzeylerde gerileme kaydeden sanayi sektöründeki geçtiğimiz çeyrekteki ani sıçramayı destekleyen makroekonomik değişkeni bulmakta zorlanmaktayız. Stoklardaki artış ile açıklanmaya çalışılan bu anormalinin önümüzdeki çeyreklerde normalize olmasını beklemekteyim.
____________________
[i] https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/92eee01a-33a1-4251-acb7-a6e1e9c68b69/SunumB02_09_2025.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-92eee01a-33a1-4251-acb7-a6e1e9c68b69-pAa-BkY
[ii] https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/8e4bdc99-4042-4c63-b3cd-e2ef3eb0e74f/RemarkG12_09_2025.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-8e4bdc99-4042-4c63-b3cd-e2ef3eb0e74f-pAZ1Qez
