Tarım-gıda sistemlerinde kadınların katkıları hâlâ yeterince değer görmüyor. Seçilen kadınların çalışmaları pazara erişimi genişletmiş, gıda güvenliğini güçlendirmiş, geleneksel ve yerel bilgileri korumuş, doğal kaynakları korumuş ve kırsal topluluklar için istihdam ve eğitim fırsatları yaratmıştır.
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) bu yıl ilk kez “Tarım-Gıda Sistemleri ve Kırsal Kalkınmada 100 Kadın Kahraman” seçimi gerçekleştirdi. Seçilen 100 kadın kahraman arasında Türkiye’den de Sevgi Kütüz yer aldı.
Birleşmiş Milletler, 2026 yılını “Uluslararası Kadın Çiftçi Yılı” ilan etmişti. “Tarım-Gıda Sistemleri ve Kırsal Kalkınmada 100 Kadın Kahraman”ın seçilmesi de bu kapsamda gerçekleştirildi. Toplamda 131 üye ülkeden 609 kadın için yapılan adaylık başvuruları değerlendirildikten sonra 100 ülkeden 100 kadın kahraman seçildi. Seçilen kadın kahramanlar 15 Ekim Dünya Çiftçiler Günü öncesinde açıklandı.
Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)’ya göre kadınlar, dünya tarım iş gücünün önemli bir bölümünü oluşturuyor. Üretimden işlemeye, dağıtımdan ticarete kadar tarım-gıda değer zincirinin her aşamasında vazgeçilmez bir öneme sahip olan kadınlar, hane halkı gıda güvenliği ve beslenmesinde büyük rol oynuyor.
Tarım-gıda sistemlerinde çalışan kadınların oranı küresel olarak yüzde 40 seviyesinde olmasına rağmen katkıları hâlâ yeterince değer görmüyor. Çalışma koşulları genellikle daha güvencesiz; düzensiz, kayıt dışı, yarı zamanlı, düşük ücretli, emek yoğun ve son derece kırılgan. Toprak, finansman, teknoloji, eğitim, yayım hizmetlerine erişim ve her düzeyde karar alma süreçlerine katılım da dâhil olmak üzere sistemik engellerle karşılaşmaya devam ediyorlar.
Türkiye’de tarım sektöründe 5 milyon kişi çalışıyor. Bu 5 milyonun da yaklaşık 2 milyonu kadın. Fakat Çiftçi Kayıt Sistemi’ne kayıtlı kadınların oranı sadece yüzde 15. Gelirden aldıkları pay, yönetim hakkından aldıkları pay yok denecek kadar az.
Kadın kahramanlar nasıl seçildi?
FAO’ya göre seçilen kadınlar tarım-gıda değer zincirinin her aşamasından gelmekte ve çok çeşitli rol ve geçmişleri temsil etmektedir. Çalışmaları, pazar erişimini genişletmiş, gıda güvenliğini güçlendirmiş, geleneksel ve yerel bilgileri korumuş, doğal kaynakları korumuş ve kırsal topluluklar için istihdam ve eğitim fırsatları yaratmıştır. Seçilenler, hem bireysel başarıyı hem de kapsayıcı tarım-gıda sistemleri dönüşümüne yönelik ortak bir bağlılığı yansıtmaktadır.
“Kırsalda 100 Kadın Kahraman”ın seçim süreci ile ilgili FAO’dan yapılan açıklama özetle şöyle: “Seçim süreci, geniş üye katılımını, coğrafi dengeyi, şeffaflığı ve tutarlılığı sağlamak üzere tasarlandı. Başvuru çağrısı tüm FAO üyeleriyle paylaşılmış ve ayrıca her üyeye doğrudan iletilmiştir; her ülke için izin verilen maksimum başvuru sayısı nüfus büyüklüğüne göre belirlenmiştir. Toplamda 131 üye ülke 609 adaylık başvurusunda bulunmuştur.
Tüm adaylıklar öncelikle başvuru şartlarına ve her ülkeye tahsis edilen kotaya uygunluk açısından incelendi. Uygun başvurular daha sonra FAO üst yönetimi tarafından değerlendirildi ve sıralandı. Adaylar, Üst Yönetim Kurulu üyelerinden alınan en yüksek sayıda tercihe göre, seçilecek maksimum aday sayısına saygı gösterilerek kısa listeye alındı.
Seçilen adaylar daha sonra üst düzey yöneticiler tarafından iki tur görüşmeyle değerlendirildi. Bu görüşmeler, nihai grubun genel kalitesini, dengesini ve temsil edilebilirliğini sağlamak için ek bir değerlendirme düzeyi sağladı. Seçilen adayların nihai listesi daha sonra Üst Düzey Yönetim Komitesi tarafından onaylandı ve ardından başarılı adaylara seçimleri resmen bildirildi.”
Türkiye’nin kahramanı moringa üreticisi Sevgi Kütüz
Sevgi Kütüz, Gaziantep’teki Moringantep Girişimci Kadınlar Üretim ve Kalkınma Kooperatifi’nin yönetim kurulu başkanı ve kadın öncülüğünde tarımsal girişimciliğin öncü savunucularından biridir. 2017 yılında moringa (ana vatanı Hindistan olan, yapraklarından tohumuna, kabuğundan köküne kadar her bölümü tüketilebilen ve halk arasında "mucize ağaç" olarak bilinen şifalı bir bitki) yetiştiriciliğine başlamasından bu yana, Türkiye’nin ilk ticari moringa işletmesinin geliştirilmesine öncülük ederek, onu çeşitli gıda, sağlık ve kozmetik ürünleriyle ulusal çapta tanınan bir markaya dönüştürmüştür.
Üretim, işleme, markalaşma ve pazarlamayı entegre eden kadın merkezli bir model aracılığıyla, tarımsal inovasyonu ve katma değeri teşvik ederken kırsal kesimdeki kadınlar için ekonomik fırsatları genişletmiştir.
2023 depreminde ağır kayıplar yaşamasına rağmen, topluluğunu ve yerel çiftçileri desteklemeye devam ederek, direnç, dayanışma ve liderlik sergilemiştir. Çalışmaları, Moringantep’i Türkiye’de kadınların güçlendirilmesi, kırsal kalkınma ve sürdürülebilir tarım-gıda girişimciliğinin önde gelen bir örneği hâline getirmiştir.
Peru’dan tarımsal biyoçeşitliliği koruyan Rita Parcco Pumapillo
Rita Parcco Pumapillo, Peru’nun Apurímac bölgesinden kırsal bir lider ve tarımsal biyoçeşitliliğin koruyucusudur. Hayatını yerli tohumları ve geleneksel And bitkilerini korumaya adamıştır.
Paymakis Tarımsal Biyoçeşitlilik Bölgesi yönetim komitesi başkanı olarak, hem genetik çeşitliliği hem de geleneksel tarımsal bilgiyi koruyan katılımcı yönetişimi ve topluluk temelli koruma çabalarını desteklemektedir. Liderliğiyle, kırsal ve yerli kadınların tohumların, kültürel mirasın ve sürdürülebilir gıda sistemlerinin koruyucuları olarak hayati rolünü vurgulamıştır.
Çalışmaları gıda güvenliğine, iklim direncine ve tarımsal biyoçeşitliliğin korunmasına katkıda bulunarak, atalardan kalma bilginin ve yerel yeniliğin kırsal toplulukların ve tarım-gıda sistemlerinin sürdürülebilirliğini nasıl güçlendirdiğini göstermektedir.
Fransa’da kadınların örgütlenmesine öncülük eden Anne-Marie Crolais
Anne-Marie Crolais, Fransa’nın Bretonya bölgesinde hayvancılıkla uğraşan bir çiftçi ve kadınların tarım örgütlerine katılımını teşvik etmede öncü bir isimdir. Çok az kadının bu tür sorumluluk pozisyonlarında bulunduğu bir dönemde, tarım sendikaları hareketine çok erken bir aşamada dâhil oldu.
Genç Çiftçiler Birliği’nin bölüm başkanı ve daha sonra Ulusal Genç Çiftçiler Çevresi yönetim kurulu üyesi olarak, kadın çiftçilerin durumuna ilişkin farkındalığı artırmaya ve özellikle statü, haklar, mesleki tanınma ve gelir konularında seslerini yükseltmeye yardımcı oldu. Çiftliğini daha da geliştirerek tarım turizmi faaliyetleri kurdu ve tarımsal çeşitlendirmeye ve yerel istihdam yaratılmasına katkıda bulundu.
Kariyeri boyunca Anne-Marie Crolais, kadınların rolünü, tarım geleneklerinin aktarılmasını ve kırsal toplulukların canlılığını savunarak Fransız tarımını dönüştürdü ve yeni nesil kadın çiftçilerin yolunu açtı. Bugün, çiftliğini gururla kızına devrederek, aile çiftçilik mirasının yeni bir nesil tarafından devamlılığını sağladı.
İrlanda’da organik üretim yapan Blátnaid Gallagher
Blátnaid Gallagher, İrlanda’nın Galway bölgesinden organik bir çiftçi, yenilikçi ve tarımda kadınların savunucusudur. Safkan Galway koyunları, Connemara midillileri, ormancılık, biyolojik çeşitliliğin korunması, sosyal tarım, turizm ve geleneksel gıda üretimini birleştiren çeşitli ve sürdürülebilir bir tarım işletmesi geliştirmiştir.
İrlanda’nın tarımsal mirasını korumaya kendini adamış olan Gallagher, nesli tükenmekte olan Galway koyun ırkının önde gelen savunucularından biri olmuş ve yerli Galway yünü için yeni pazarlar yaratmaya ve ülke çapında 70’ten fazla safkan sürüye destek vermeye adanmış İrlanda’nın ilk kooperatifi olan Galway Yün Kooperatifi’ni kurmuştur. Kırsal girişimci, eğitimci ve Farming for Nature Ireland ve FLIARA Projesi gibi girişimlerin elçisi olarak yaptığı çalışmalarla sürdürülebilir tarımı, kadın liderliğini, kırsal yeniliği ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını teşvik etmektedir.
Çiftliği Murray Meadows, aynı zamanda eğitim, kapsayıcılık ve çevre yönetimi merkezi olarak hizmet vererek, çeşitlendirilmiş tarımın kırsal toplulukları nasıl güçlendirebileceğini ve doğal ve kültürel mirası nasıl koruyabileceğini göstermektedir.
Cristina Stribacu, Yunanistan’ın yerel zeytin çeşitlerini koruyor
Cristina Stribacu, Yunanistan’ın Mora Yarımadası’ndaki LIÁ Zeytinyağı ve LIÁ Zeytinyağı Merkezi’nin kurucusu ve tarımsal biyoçeşitlilik, kadınların güçlendirilmesi ve sürdürülebilir kırsal kalkınmanın önde gelen savunucularından biridir.
Son 15 yıldır, Yunanistan’ın yerel zeytin çeşitlerini korumak, sürdürülebilir zeytin üretimini teşvik etmek ve nüfus azalması ve ekonomik zorluklarla karşı karşıya kalan kırsal toplulukları güçlendirmek için çalışmaktadır. Kadınların liderliğini, mesleki gelişimini ve zeytinyağı değer zincirinin tamamında katılımını destekleyen uluslararası ağlarda aktif rol alırken, LIÁ Zeytinyağı Merkezi kırsal kadınlar ve genç çiftçiler için eğitim, ağ oluşturma ve inovasyon merkezi olarak hizmet vermektedir.
Yunanistan’ın ilk kapsamlı tarımsal sürdürülebilirlik programı olan REOLIVE gibi girişimler aracılığıyla, biyoçeşitlilik korumasının, kadınların güçlendirilmesinin ve sürdürülebilir girişimciliğin nasıl dayanıklı tarım-gıda sistemlerine ve gelişen kırsal topluluklara katkıda bulunabileceğini göstermiştir.
Alba Pettengill, Paraguay’da et endüstrisindeki yenilikleri ile biliniyor
Alba Pettengill, yaklaşık kırk yıllık çalışmalarıyla ülkenin et endüstrisini modernize etmeye ve tarımsal kalkınmayı güçlendirmeye yardımcı olmuş, seçkin bir Paraguaylı tarım işletmecisidir.
Psikoloji, insan kaynakları ve işletme yönetimi alanlarında eğitim almış olan Pettengill, uluslararası kalite ve gıda güvenliği standartlarının getirilmesinde, önemli ihracat pazarlarına erişimin yeniden açılmasında ve vakumlu paketlenmiş soğutulmuş sığır eti ihracatı ve Paraguay’ın ilk endüstriyel hamburger üretim tesisi gibi yeniliklerin hayata geçirilmesinde öncü rol oynamıştır.
Büyük tarım-gıda şirketlerinde üst düzey liderlik pozisyonlarında bulunmasının yanı sıra, verimlilik, inovasyon ve çevresel sorumluluğa odaklanan sürdürülebilir tarım ve hayvancılık işletmelerini başarıyla yönetmiştir. Paraguay Et Odası’nın kurucusu ve eski başkanı olan Pettengill, tarım kurumlarında saygın bir lider olarak Paraguay’ın tarım-gıda sektörünün rekabet gücüne, sürdürülebilirliğine ve uluslararası tanınırlığına kalıcı bir katkı sağlamıştır.
Nepal’in ödüllü tarım girişimcisi Tsering Dhoka Gurung
Tsering Dhoka Gurung, Nepal’in Mustang bölgesinden ödüllü bir tarım girişimcisi ve kırsal liderdir. Yenilikçilik, çeşitlendirme ve topluluk liderliği yoluyla yüksek rakımlı tarımı dönüştürmüştür.
Ngawang Hisi Tarım ve Hayvancılık Organik Çiftliği’nin kurucusu olarak, bölgesinde yüksek yoğunluklu elma yetiştiriciliğine öncülük etmiş, binlerce ağaçtan oluşan gelişen bir meyve bahçesi geliştirmiş ve Himalaya koşullarına uyarlanmış modern bahçe yönetimi uygulamalarını tanıtmıştır. İşletmesini ticari dağ keçisi üretimiyle başarılı bir şekilde çeşitlendirmiş, kırsal aileler için önemli gelir, istihdam ve fırsatlar yaratan dayanıklı bir tarım işletmesi oluşturmuştur.
Tarım girişimciliği için bir mentor ve savunucu olarak, gençleri yurt dışına göç etmek yerine kendi topluluklarında geçim kaynakları oluşturmaya teşvik ederek, kadın liderliğinin, yenilikçiliğinin ve kararlılığının gıda güvenliğini, kırsal ekonomileri ve sürdürülebilir tarım-gıda sistemlerini nasıl güçlendirebileceğini göstermektedir.
Çekya’nın en etkili tarım liderlerinden Monika Nebeská
Monika Nebeská, Çek Cumhuriyeti’nin en etkili tarım liderlerinden biridir; uygulamalı çiftlik yönetimini, ulusal ve Avrupa düzeyinde tarım politikası ve sektör geliştirme alanındaki liderlikle birleştirmiştir.
2.500 hektardan fazla alanda tarım yapan büyük bir tarım kooperatifinin başkanı ve Bohemya ve Moravya Sebze Yetiştiricileri Birliği başkanı olarak, sürdürülebilir gıda üretimi, inovasyon, su ve enerji dayanıklılığı ve modern teknolojilerin tarıma entegrasyonunu savunmuştur. Geleneksel olarak erkek egemen bir sektörde öncü bir kadın olarak, Çek Cumhuriyeti’nde türünün ilk örneği olan bir tarım kooperatifini yöneten ilk kadın olmuş ve tarımda kadınların ve genç profesyonellerin ilerlemesini aktif olarak desteklemiştir.
Tarım, eğitim, araştırma ve kamu politikası alanlarındaki liderliğiyle, sektörde daha fazla cinsiyet eşitliğini teşvik ederken, daha dayanıklı, rekabetçi ve sürdürülebilir tarım-gıda sistemlerinin güçlendirilmesine yardımcı olmuştur.
Vangelina Parmachka Kuzey Makedonya’da koyunculuk yapıyor
Vangelina Parmachka, Kuzey Makedonya’nın Budinarci dağ köyünden deneyimli bir koyun çiftçisidir. Ailesiyle birlikte yaklaşık 600 koyundan oluşan bir sürüyü yönetmekte ve hayvan bakımı, işleme ve pazarlamaya kadar tüm değer zincirini denetleyerek geleneksel koyun peyniri üretmektedir.
Çiftçilik çalışmalarının yanı sıra, Ulusal Çiftçiler Federasyonu bünyesindeki Kadın Çiftçiler Ağı’nın koordinatörü olarak görev yapmakta ve kırsal kesimdeki kadınlar için daha fazla tanınma, daha güçlü haklar ve daha iyi destek için savunuculuk yapmaktadır. Ağ, kolektif eylem yoluyla kadın çiftçiler için özel bir yatırım destek önleminin getirilmesine ve kayıtlı kadın çiftçiler için doğum izninin yolunu açan politika değişikliklerine katkıda bulunmuştur.
Uygulamalı çiftçilik, girişimcilik ve savunuculuğu birleştirerek, geleneksel bilgiyi korumaya, kırsal geçim kaynaklarını güçlendirmeye ve kadınları ve gençleri tarımda aktif rol almaya teşvik etmeye yardımcı olmaktadır.
María Cantalicia Torres, Venezuela’nın yerel çeşitlerine sahip çıkıyor
María Cantalicia Torres de Torres, Venezuela’nın And bölgesinden kırsal bir lider, tohum koruyucusu ve tarımsal biyoçeşitlilik savunucusudur. Hayatını yerel patates çeşitlerini korumaya ve geleneksel tarım bilgisini muhafaza etmeye adamıştır. Ayrıca geleneksel yün dokuma ve koyun yetiştirme uygulamalarını da koruyarak bu becerileri topluluğundaki çocuklarla ve gençlerle paylaşmıştır.
Vertientes de Agua Viva Kooperatifi’nin kurucusu olarak, su kaynaklarının korunmasını ve ticari tarımın genişlemesiyle tehdit altında olan yerel patates tohumlarının kurtarılmasını desteklemiştir. Kooperatif aracılığıyla mikro su havzalarının korunmasına da katkıda bulunmuştur.
Aile temelli çiftçilik, topluluk araştırmaları ve Bilim İnsanı-Çiftçi İttifakı da dâhil olmak üzere bilimsel kurumlarla iş birliği yoluyla, şu anda ulusal genetik kaynak koleksiyonlarında koruma altına alınmış benzersiz yerel patates çeşitlerinin tanımlanmasına, kurtarılmasına ve korunmasına katkıda bulunmuştur. Tarımsal ekoloji uygulamaları konusundaki engin bilgisi ve nesiller arası bilgi aktarımına olan bağlılığıyla tanınan kendisi, And dağlık bölgelerinde biyolojik çeşitliliğin korunması, gıda egemenliği ve sürdürülebilir kırsal kalkınmanın saygın bir savunucusu hâline gelmiştir.
10 kadın kahramanın çalışmalarını gençlere ve kadınlara ilham olması dileği ile paylaşıyorum. “Tarım-Gıda Sistemleri ve Kırsal Kalkınmada 100 Kadın Kahraman”ın hikâyelerini/çalışmalarını FAO’nun “https://www.fao.org/100-women-heroes/en” sayfasından okuyabilirsiniz. Dünyadaki tüm kadınların 15 Ekim Dünya Çiftçi Kadınlar Günü’nü kutlar, mücadelelerinde başarılar dilerim.
