ŞEBNEM TURHAN
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) rezervleri 1 yılın en düşük seviyesinden geçen hafta yeniden yükselişe geçse de Nisan 2026’ya ait seviye IMF’nin rezerv göstergesi açısından yeterli değil. Bürümcekçi Araştırma ve Danışmanlık Kurucusu Haluk Bürümcekçi’nin nisan ayına ilişkin rezervlerde IMF göstergelerine göre yaptığı analiz ideal seviyeye ulaşmak için 123.1 milyar dolar rezerv biriktirme ihtiyacı olduğunu ortaya koydu.
Bürümcekçi her ay IMF ARA göstergesini kısa vadeli dış borçlar ve uluslararası yatırım pozisyonu (UYP) verileri açıklandıktan sonra güncelleyerek sonuçlarına bültende yer veriyor. Analizde Bürümcekçi, IMF’nin bu hesaplamayı 2001 yılından beri Türkiye’nin kur rejimini “serbest dalgalı kur” olarak kategorize ederek sürdürdüğünü hatırlatarak 2024 yılı ortasında gerçekleşen Article IV kapsamındaki gözden geçirme sonrasında kur rejiminin 2022 yılından itibaren “diğer” kategorisine alındığını belirtti. IMF’nin bu kategorideki ülkeler için “sabit kur” ARA formülünü uyguladığını kaydeden Bürümcekçi, IMF ilgili raporlarda da kur rejiminin resmi olarak dalgalı kur olmasına rağmen fiilen sürünen (yönetilen) kur olarak icra edildiğini belirttiğini vurguladı.
ARA’ya göre ideal seviye oranı yüzde 150
Bürümcekçi analizinde mevcut durumda bile “sabit kur” rejiminden daha esnek bir kur rejimi uygulandığından, Türkiye için “sabit kur” formülünün tercih edilmesini doğru bulmadığını belirterek “Bize göre, yönetilen kur rejimi için her iki uç rejimin arasında bir yerlerde yer alacak şekilde yeni formül oluşturmalıdır. Bu doğrultuda, Türkiye’nin ARA oranı ile yeterli ve ideal rezerv seviyelerini her iki kur rejimi için de hesaplıyoruz. IMF’nin rezerv yeterliliği için dünya genelinde kullandığı ARA (Assessing Reserve Adequacy) isimli kapsayıcı bir göstergesi bulunuyor. Basit formüllerle iki farklı kur rejimi için hesaplanan ARA seviyesinin rezervlere oranının ideal aralığı ise yüzde 100-150 olarak belirlenmiştir. Yeterli seviye yüzde 100 olarak ve ideal seviye yüzde 150 olarak düşünülebilir” dedi.
Kritik eşik ilk kez 2023’te tutturuldu
Analize göre içeriğindeki bazı verilerin ancak 2026 Nisan sonu değerleri (kısa vadeli dış borç ve uluslararası yatırım pozisyonu) mevcut olduğundan Türkiye için dalgalı kur rejimi formülü ile hesaplanan ARA seviyesinin rezervlere oranının TCMB toplam rezervlerinin nisan sonunda 165.4 milyar dolara yükselmesi ile yüzde 95,9 oranıyla önceki aya kıyasla yükseldi. Ancak yeterlilik eşiğinin altında kaldı. Sabit kur rejimi formülüne göre hesaplanan oran da yüzde 68,8 ile önceki aya kıyasla yükselmesine rağmen yeterlilik eşiğinin altında kalmaya devam etti.
Söz konusu oranlar Türkiye için 2000 yılından bu ya yana hesaplanırken, Türkiye dalgalı kur rejimi formülüne göre kritik eşiği daha önce ilk kez yüzde 100 ile 2023 yılında tutturulabildi, 2024 Eylül ayından itibaren 7 ay, 2025 Temmuz ayından itibaren 8 ay eşik değer üzerinde kaldı. Endekste en düşük değer ise yüzde 66,8 ile 2000 yılında kaydedildi. Sabit kur rejimi hesabına göre ise kritik eşik hiç geçilemezken en düşük oran yüzde 49,3 ile 2000 yılında görüldü.
Nisan ayında dalgalı kur rejimi formülüne göre yükümlülük ve diğer büyüklükler dikkate alınarak hesaplanan ve toplam döviz rezervlerini ARA ölçütü açısından yeterli hale getirecek seviyenin 172.5 milyar dolar, ideal seviyenin ise 258.8 milyar dolar olduğu hesaplanan analize göre TCMB’nin brüt rezervleri nisan ayı sonunda 165.4 milyar dolar ile yeterli seviyenin altında bulunuyor. Aynı seviyeler sabit kur rejimi hesabına göre ise 240.5 milyar dolar ve 360.8 milyar dolar düzeylerinde.
Arındırılmış toplam rezervler 135.7 milyar dolar
Bürümcekçi analizinde rezerv yeterliliği dışındaki diğer kritik konunun rezervlerin kalitesi olduğuna dikkat çekerek “Zira yabancı merkez bankaları ile yapılan swap anlaşmalarının önemli bir kısmı SDR dışı para birimlerinden oluşmaktadır. Haftalık URDL verisine göre 12 Haziran 2026 itibarı ile yabancı merkez bankaları ile yapılan swap toplamı 16.3 milyar dolar görünürken, SDR sepetinde olmayan paralardan oluşan kısım 11.8 milyar dolar düzeyinde açıklanmıştır. Son durumda, SDR sepetinde ABD Doları yüzde 41,73, Euro yüzde 30,93, Yuan yüzde 10,92, Japon yeni yüzde 8,33 ve İngiliz sterlini yüzde 8,09'luk paya sahiptir. 12 Haziran itibarı ile yabancı merkez bankaları ile yapılan swaplardan arındırılmış toplam rezervlerin 135.7 milyar dolar düzeyine gerilediği hesaplanmaktadır” dedi.
Bunun, TCMB’nin son rezerv (MB’lerle yapılan swaplar hariç) durumu ile 2026 Nisan sonu ARA parametreleri kullanılarak dalgalı kur rejimi formülüne göre hesaplanan yeterli seviyenin 36.8 milyar dolar altında olunduğunu, ideal seviye için ise 123.1 milyar dolar düzeyinde bir rezerv biriktirme ihtiyacı olduğunu yansıttığı vurgulanan analizde “Aynı rezerv seviyesi, sabit kur rejimi formülüne göre hesaplanan yeterli seviyeye ulaşmak için 104,8 milyar dolar, ideal seviyeye ulaşmak için ise 225.1 milyar dolar rezerv birikimine ihtiyaç olduğunu göstermektedir” denildi.
Rezerv biriktirme için geniş manevra alanı var
Bürümcekçi Araştırma ve Danışmanlık Kurucusu Haluk Bürümcekçi, hesaplaması pratik ve sıkça kullanılan kriterin, toplam döviz rezervlerinin 6 aylık ithalatı ve önümüzdeki 1 yıllık dönemde vadesi gelecek dış borçların tamamını karşılaması olduğunu hatırlatarak şu hesabı yaptı: “2026 Nisan ayı itibariyle son 6 aylık ithalat 192 milyar dolar seviyesindedir. Önümüzdeki 1 yılda vadesi dolacak dış borç tutarı ise nisan ayı itibariyle 242 milyar dolardır. Yabancı merkez bankaları swaplarından arındırılmış toplam döviz rezerv seviyesi 6 aylık ithalatın 56 milyar dolar, önümüzdeki 1 yılda vadesi gelecek dış borçların ise 106 milyar dolar altında bulunmaktadır. Bu bağlamda, yurt içinde dolarizasyonun tersine dönmesi ve yurt dışı yerleşik portföy akımlarının giriş yönünde devam etmesi durumunda TCMB’nin rezerv biriktirme için geniş bir manevra alanı olduğu söylenebilir.”
TCMB geçen hafta 8.9 milyar dolar alım yaptı
QNB ekonomistlerinin hesaplamalarına göre 19 Haziran haftasında brüt döviz rezervi 5 milyar dolar artışla 157.1 milyar dolara, swap hariç net rezerv de 5.3 milyar dolar artışla 34.4 milyar dolara yükseldi. TCMB'nin geçen hafta 8.9 milyar dolar döviz alışı gerçekleştirdiği tahmin edildi.
Analize göre 19 Haziran haftasında bankaların TCMB’de zorunlu karşılık ve teminat depo çerçevesinde tuttukları döviz miktarının 1.7 milyar dolar azalması, brüt rezervi olumsuz etkiledi. Bunu hariç tutan net rezerv ise 6.8 milyar dolar artışla 51.8 milyar dolara çıktı.
Net rezerv içinde değerlendirilen yurt içi bankalarla yapılan nette 1.1 milyar dolarlık satım yönlü swap stokunun 19 Haziran haftasında nette 0.4 milyar dolar alım yönlü swap stokuna dönmesi, net rezervi 1.5 milyar dolar yukarı çekti. Analize göre altın fiyatlarının gerilemesinin ise net rezervde 0.9 milyar dolarlık azalışa yol açtı. Kamunun döviz mevduatı da incelenen hafta içerisinde yurt dışında ihraç edilmiş kira sertifikası itfasının etkisiyle 2.7 milyar dolar düştü.
QNB ekonomistleri “Sonuç olarak, bu saydığımız işlemler net rezervin geçen hafta 2.1 milyar dolar gerilemesine neden olmuştur. Net rezervdeki değişimi dikkate aldığımızda, bunun dışında kalan işlemlerle toplamda 8.9 milyar dolar döviz alışı gerçekleştiğini hesaplıyoruz” dedi.
