LEVENT AKBAY
Limanlarda 11 yıldan bu yana, çevreyi koruyarak, ulusal ve uluslararası pazarlara mal satma çabası mevzuat değişiklikleri sonrası ‘sil baştan’ oldu. Uygulanan projelerle 2019’a kadar ‘yeşil’le barışan limanlar, yeni mevzuat gelince ‘yeşil’in uzağında kaldı.
2014’te başlayan ‘Green Port’ projesi kapsamında, 2019’a kadar 20 limana törenle ‘Yeşil Liman’ belgesi verildi. 2023’te yönetmelik değişti, Yeşil Liman sertifikasını korumak için ilave koşullar ve yeni teşvikler getirilerek bir yıl içinde başvuru yapılması istendi. Yeşil Liman olmak isteyecek limanları sürece hazırlamak üzere bir de yetkilendirilmiş kuruluş görevlendirildi.
Gönüllülük esası ile Yeşil Liman olan işletmeler, koşulları ağır, teşvikleri yetersiz olan süreçte bekleyişe geçince tüm limanların ‘yeşil’ olma özelliği ortadan kalktı. Sektör temsilcileri Yeşil Liman olmaya yönelik teşvikleri yetersiz bulurken, getirilen 14 ayrı koşulu da uygulanamayacak kadar ağır buldu.
Sadece Botaş’ın, yeni süreçte ‘Yeşil Liman’ olmak üzere gerekli süreçleri tamamlamak üzere çalıştığı ve başvuruda bulunduğu ve yetkilendirilmiş kuruluş tarafından denetime alındığı gelen bilgiler arasında yer aldı.
Sahil elektriği başlı başına engel
Bu arada yeni yönetmelikle limandaki gemilere elektrik vermeyi içeren ‘sahil elektriği’ uygulamasının getirdiği yatırım maliyeti yeşil liman olmak isteyen limanlar açısından başlı başına bir sorun yarattı.
Sahil elektriği uygulaması bir yandan limanlardaki faaliyetler sırasında orta çıkan sera gazlarını önlemek için küresel uygulamalar bakımından da zorunlu bulunuyor. Buna karşın AB sahil elektriği tesislerinin yatırım maliyetlerini hafifletmek üzere finansal destek sağlıyor. Türkiye’de ise yatırım maliyetleri liman işletmelerine yükleniyor. Bu nedenle işletmeler gönüllülük esasına dayalı yeşil liman yatırımlarına sıcak bakmıyor.
Öte yandan limanların gemilere elektrik verme koşulları da hukuken düzenlenmiş bir alan değil. Limanlarda gemilere kıyıdan elektrik sağlanmasına yönelik EPDK’nın hazırladığı herhangi bir düzenleme yok. Mevcut sistemde elektrik satışı için liman işletmelerinin yetkilendirilmesi bu alandaki mevzuat rejimine uyması gerekmesine karşın limanlara özgü bir abone grubu tanımlanmamış durumunda. Ayrıca nasıl bir fiyat tarifesi uygulanacağı da belli değil. Bu kadar belirsizliğin olduğu bir alanda limanlardan elektrik satışına ilişkin tesisler kurmalarını beklemek de gerçekçi bulunmuyor.
Yeşil Liman yönetmeliğinde sertifikaya sahip olan kıyı tesislerinin bu Yönetmeliğin yayımı tarihinden itibaren bir yıl içerisinde sertifikalarını yenilemeleri gerektiği belirtildi. Bu süre içerisinde sertifikaların askıya alınmayacağı ancak yenileme yapmadıkları sürece teşviklerden yararlandırılmayacakları hükme bağlandı. Verilen süre içinde sertifikalarını yenilemeyen kıyı tesislerinin sertifikalarının iptal edileceği de hatırlatıldı.
Yeşil Liman olacaklara teşvikler…
Gönüllülük esasına göre 3 yıllığına düzenlenecek Yeşil Liman Sertifikalarına sahip olan kıyı tesislerinin bir dizi teşvikten yararlandırılması planlandı. Yatırımcıların yetersiz bulduğu teşvikler de şöyle sıralandı:
- “Kıyı Tesisi İşletme İzni” ve “Kıyı Tesisi Tehlikeli Yük Uygunluk Belgesi” süresi iki yıl uzatılarak uygulanacak.
- Kıyı Tesisi İşletme İzni Belgesi sörvey hizmet bedeli alınmayacak - Konteyner tartım tespit hizmetine ilişkin Bakanlığın aldığı ücret alınmayacak
- Yetki belgesi, ruhsat sertifika gibi izin belgelerinin temdidi/ yenilenmesi için bakanlık Döner sermayesine ödenecek ücretlerde, bakanlık Ücret Tarifelerinde bakanlık tarafından belirlenen oranda indirim hakkı ve muafiyet uygulanacak.
- Yeşil limanlara bir yıl içerisinde gelen otuz gemiye Türk boğazlarından geçiş önceliği tanınacak.
Yeşil Liman olacakların yerine getirmesi gereken şartlar
1- Tesis içerisindeki idari binalar için Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği kapsamında “Enerji Kimlik Belgesi" alınacak.
2- Enerji tüketiminin en az yüzde 5’i yenilenebilir enerji kaynaklarından karşılanacak.
3- Ana elleçleme ekipmanlarının sayıca yüzde 50’sinin veya tesisin toplam ana elleçleme ekipmanının harcadığı enerjinin en az yüzde 50’sinin elektrik enerjisinden karşılanması gerekecek.
4- Fosil yakıt ile çalışan iş makineleri ile tesis içinde kullanılan tüm hareketli araçların egzoz emisyon ölçümlerinin her yıl periyodik olarak yapılması, ölçüm değerlerinin önceki ölçüme göre yüksek çıkması durumunda ilk ölçümünün altına inmesi için gereken tedbirler alınacak. Egzoz Emisyonlarının Kontrolü Yönetmeliği’ne göre emisyon ölçüm sorgulaması yapılarak limana giriş izni verilecek.
5- Sadece dökme sıvı ve sıvılaştırılmış gaz elleçlemesi yapan kıyı tesisleri hariç olmak üzere talep eden gemilere en az bir terminal rıhtım iskele üzerinde gemiler için elektrik bağlantısının hazır bulundurulması sağlanacak. (OPS-Cold Ironing)
6- Sıfır atık yönetim sistemi kurulacak.
7- Atıkların yağmur suyu toplama kanallarına karışarak alıcı ortama deşarj edilmesini ve toprak kirliliğini önleyecek su-yağ ayırıcısı kurulması sağlanacak. Bina çatılarından toplanan yağmur sularının toplanıp tekrar kullanılması sağlanacak.
8- Dökme yük elleçlemesi esnasında liman sahasının kirlenmesini önlemek için yükün zemine temas etmesini önleyici sistemler kurulacak.
9- Sıvı dökme yük elleçleyen kıyı tesislerinde yükleme/boşaltma alanı, boru hattı, depolama tesisi, tank sahaları ve diğer ünitelerin bulunduğu alanlarda olası kirleticilerden kaynaklanan kirliliğin önlenmesi amacıyla zemin sızdırmazlığını sağlayacak ve kirli akıntının deniz suyuna karışmasını önleyecek alt ve üst kanal, bariyer yapısı oluşturulması sağlanacak.
10- Kıyı Tesisinin Acil Müdahale Planı kapsamında bulundurulması gereken malzemeler, depoda düzgün istiflenmiş ve kolay ulaşılabilir şekilde muhafaza edilmesi, malzemeler envanter listesi ve bakım tarihlerini gösterir liste depo içinde asılı bulundurulması gerekecek. Acil Müdahale Planı kapsamında bulundurulması gereken bariyer ve yağ emici malzeme miktarının en az yüzde 50 fazlası tesiste hazır bulundurulacak.
11- Kıyı tesisi adına hatıra ormanı oluşturulacak.
12- Deniz yüzey çöplerini toplamak amacıyla en az iki adet çöpkapar, liman içerisindeki deniz trafiğini engellemeyecek şekilde bulundurulacak.
13- Her yıl kıyı tesisinde belirlenecek en az iki plajda kıyı temizliği yapılacak.
14- Kıyı tesisi otoparkında iki adetten az olmamak üzere araç şarj ünitesi kurulacak.
Askıya alınan Green Port Projesi
Ulaştırma, Haberleşme ve Denizcilik Bakanlığı, Deniz Ticareti Genel Müdürlüğü(DTGM) ve Türk Standartları Enstitüsü (TSE) arasında 16.12.2014 tarihinde imzalanan protokol çerçevesinde “Yeşil Liman/Eko Liman” projesine başlandı ve 2017 yılında 11 Liman Yeşil Liman/Eko Liman sertifikalarını aldı. 2019’a gelindiğinde sertifikaya sahip olan limanların sayısı 20’ye çıktı.
İşte ‘eski’ yeşil limanlar…
Aksa Limanı, Altıntel Limanı, Asyaport, Bodrum Kruvaziyer Limanı, Borusan Limanı, Egeport, Evyapport, Hopaport, Kumport, Limakport, Limaş Limanı, Marda, Marport, Petkim Limanı, Solventaş, Nemport, Efesanport, Qterminals Antalya, Poliport ve Samsunport düzenlenen törenlerle yeşil liman sertifikasını alan limanlar arasında yer almıştı.
Green Port Projesi hedefleri
Liman işletmelerinin, çevreye ve iş sağlığına olan duyarlılıkların en üst düzeye çıkarılması ve standart hale getirilmesi, liman kalite yönetim sisteminin geliştirilerek uluslararası rekabet gücünün artırılması, projenin bölgesel düzeyde yaygınlaştırılarak limanların uluslararası bir marka haline getirilmesi ve liman tesislerine yönelik belirlenen “Yeşil Liman Sektörel Kriterleri’nin uluslararası deniz trafiğine açık limanlarımızda uygulanarak yeknesaklık sağlanması hedeflenmişti. Bu kapsamda TSE tarafından onaylanan ISO 9001 ve 14001 ve OHSAS belgelerini almak zorunlu tutulmuş ancak Yeşil Liman projesine katılım gönüllülük esasına dayandırılmıştı.
