YENER KARADENİZ/İSTANBUL
Türkiye’nin cari açığına negatif etkisi nedeni ile 2023 Ağustos ayında altın ithalatına getirilen kotanın sektöre negatif etkisi derinleşiyor. Geride kalan 3 yılda ihracattaki düşüş artarken, kapanan işletme ve istihdam çıkışları devam etti. Sektörde bu yıl, yüksek faiz getirisi, nakit ihtiyacı nedeni ile düşen altın talebi uluslararası piyasa ile fiyat farkını kapatırken ve hatta bazı dönemlerde negatife dönerken hem iç piyasada hem ihracatta düşüş arttı. Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasası verilerine göre Türkiye’nin altın ithalatı Temmuzda bir önceki aya göre yüzde 37,7 düşüşle 4 ton 455 kilograma geriledi. İlk 7 aylık ithalat ise bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 33,2 düşüşle 72 ton 94 kilogramdan 48 ton 137 kilograma geriledi. İthalattaki düşüşün temel nedenini, 2023’te uygulamaya alınan işlenmemiş altın ithalat kotası ve hariçte İşlem Rejimine yönelik getirilen kısıtlamalar oluştururken, altın fiyatlarının ve nakit ihtiyacının fiziki talebi ve dolayısıyla ithalatı baskıladığı görüldü. Yılın ilk 7 ayında altın, gümüş ve mücevherat ithalatının da 2,1 milyar dolar azalması, uygulamanın sektördeki etkisinin boyutunu ortaya koyuyor.
7 aylık ihracat yüzde 27 düşüşte
Kota uygulamasının etkisi ihracat tarafında da kendisini gösterdi. Mücevher İhracatçıları Birliği'nin TİM verilerine dayanan raporuna göre sektör ihracatı Temmuz ayında 802,3 milyon dolarla hazirana göre yüzde 79 artarken, geçen yılın aynı ayına göre yüzde 8,5 yükseldi. Ancak ilk 7 aylık ihracat 3,70 milyar dolarda kalarak geçen yılın 5,07 milyar dolarlık seviyesine göre yüzde 27 geriledi. İhracatın miktarına bakıldığında kotanın etkisi çok daha net görülüyor. 2021’de yıllık bazda 181,3 ton olan ihracat miktarı kota ile birlikte sert bir şekilde geriledi ve 2023’te 170,8 ton, 2024’te 158,4 ton ve 125’te ise 1253 tona düştü. Bu yıl ise ihracat miktarı geçen yıla göre yüzde 67 düşüşte.
İhracat tonaj bazında yüzde 67 geriledi
Mücevher İhracatçıları Birliği Başkanı Mustafa Özcan, altın ithalatına getirilen kotanın sektörde son üç yıldır ciddi kayıplara yol açtığını belirterek, ihracatın tonaj bazında yatay görünmesine karşın altın fiyatlarındaki artış dikkate alındığında değer bazında yüzde 67’ye varan düşüş yaşandığını söyledi. Özcan, kota nedeniyle üretim ve istihdamın da ağır darbe aldığını ifade etti. Türkiye’nin mücevher ithalatının 2024’te yaklaşık 6 milyar dolara çıkmasının temel nedenlerinden birinin hariçte işleme rejimi olduğunu belirten Özcan, bu kapsamda ithal edilen ürünlerin Türkiye’de işlenerek yeniden ihraç edildiğini söyledi. Hariçte işleme izinlerinin kaldırılmasıyla birlikte ithalatın da sert biçimde gerilediğini ifade eden Özcan, bunun ihracat tarafında da etkileri olduğunu kaydetti. Özcan, son günlerde ihracat rakamlarında görülen sıçramanın ise doğrudan mücevher sektöründeki toparlanma olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çekti. Ağustosun son 11 gününde ihracatta “inanılmaz” bir artış görüldüğünü belirten Özcan, bu yükselişin ana kaleminin külçe altın ve külçe gümüş olduğunu söyledi.
Külçe altında 1.500 dolara varan fark
Türkiye’de iç talebin zayıflaması nedeniyle altın ve gümüşün uluslararası fiyatlara göre daha düşük seviyelerden işlem gördüğünü belirten Özcan, bu fiyat farkının külçe metal ihracatını cazip hale getirdiğini söyledi. Özcan, “Şu anda uluslararası fiyattan 1.000-1.500 dolar daha uyguna Türkiye’de altın var. Ondan dolayı ihracat patlamış durumda. Külçe altın ihracatı yapılıyor. Mücevher ihracatı ise yine ekside” dedi. Bu nedenle son dönemdeki ihracat artışının mücevher üreticilerinin siparişlerindeki artıştan kaynaklanmadığını vurgulayan Özcan, “Bunun aslında mücevherciyle çok fazla alakası yok” değerlendirmesinde bulundu.
Kuyumcukent’te üretim neredeyse durdu
Kota uygulamasının sektörde kapanma ve istihdam kayıplarını da beraberinde getirdiğini söyleyen Özcan, özellikle Kuyumcukent ve Yeni Bosna bölgesindeki büyük firmaların personel sayılarında yüzde 40-50’ye varan azaltmaya gittiğini belirtti. Özcan, sektördeki mevcut tabloyu “Kuyumcukent’e gittiğiniz zaman hayalet şehir gibi” sözleriyle anlattı. Yakın zamanda ziyaret ettiği bir imalathanede 25 kişinin çalıştığını ancak üretim tezgahlarında yalnızca üç kişinin bulunduğunu aktaran Özcan, kalan çalışanların işlerin azalması nedeniyle beklediğini söyledi. Firmaların çalışanlarını tamamen işten çıkarmak yerine mümkün olduğunca istihdamı korumaya çalıştığını belirten Özcan, bunun temel nedeninin sektör yeniden canlandığında yetişmiş personel bulmanın zorluğu olduğunu ifade etti.
Talep hareketlenmeye başladı
İstanbul Mücevherciler Kuyumcular ve Sarraflar Derneği Başkan Yardımcısı Mehmet Ali Yıldırımtürk, Kapalıçarşı’da talebin yeniden arttığını, geçen hafta eksiye dönen uluslararası piyasa ile iç piyasa arasındaki altın fi yat farkının ise eşitlendiğini söyledi. İçerideki likidite sıkışıklığının alımları zayıflattığını belirten Yıldırımtürk, önümüzdeki dönemde ekonomik program kapsamında atılacak adımlarla talebin artması halinde fi yatların yeniden uluslararası piyasanın üzerine çıkabileceğini ifade etti. Altın ithalatının temmuzda 4,5 tona gerilediğini, ihracattaki artışın ise geçici olduğunu kaydeden Yıldırımtürk, “Kota devam ederse ithalat biraz artabilir, ihracat da azalabilir. Muhakkak bu kotanın kaldırılması gerekir” dedi.
Fiyat farkı kapanırsa metal ihracatı da yavaşlar
Son dönemde külçe altın ihracatında görülen artışın kalıcı olmayabileceğini belirten Özcan, bunun Türkiye ile uluslararası piyasalar arasındaki fiyat farkına bağlı olduğunu söyledi. İç piyasada talebin artması ve uluslararası altın fi yatlarının yükselmesiyle birlikte Türkiye’deki fiyatların dünya fiyatlarına yaklaşacağını ifade eden Özcan, bunun da külçe metal ihracatındaki artış hızını düşüreceğini kaydetti. Özcan, “Uluslararası piyasalarda fiyatlar biraz yukarı doğru gitmeye başladı. Bu biraz eşitleyecektir fiyatları, talebi artıracaktır iç piyasada. O da ihracatı düşürecektir, ihracatın artış hızını azaltacaktır” dedi.
11,1 milyarlık kaçak altın yakalandı
Altın piyasasında bir diğer dikkat çekici gelişme ise gümrüklerdeki değerli maden yakalamaları oldu. Ticaret Bakanlığı'nın 2026 yılı eşya gruplarına göre verilerine göre, ilk 7 ayda değerli maden grubunda 11 milyar 166 milyon TL'lik yakalama gerçekleştirildi. Bunun 6 milyar 11 milyon TL'si nisanda, 1 milyar 931 milyon TL'si ise temmuzda kaydedildi. Ocak ayında 1 milyar 30 milyon TL olan değerli maden yakalamaları şubatta 489 milyon TL'ye, martta 364 milyon TL'ye gerilerken, nisanda yılın en yüksek seviyesi olan 6 milyar 11 milyon TL'ye çıktı. Mayısta 977 milyon TL'ye ve haziranda 365 milyon TL'ye gerileyen tutar temmuzda yeniden 1 milyar 931 milyon TL'ye yükseldi. Böylece nisan ve temmuzdaki yüksek tutarlı operasyonlar, ilk 7 aydaki değerli maden yakalamalarının yaklaşık yüzde 71'ini oluşturdu.
