Dünya imalat sanayisinin önemli bir kısmını elinde bulunduran Çin, elektrikli araçlardan güneş panellerine, bataryalardan kritik minerallere kadar pek çok stratejik sektörde baskın konumda. Bu nedenle günümüz rekabeti yalnızca askeri veya siyasi değil; aynı zamanda teknolojik ve ekonomik bir rekabet niteliği taşıyor.
Küresel ekonomi son 30 yılda büyük ölçüde serbest ticaret anlayışı üzerine inşa edildi. Ülkeler gümrük vergilerini düşürdü, şirketler üretimlerini maliyet avantajı sunan bölgelere taşıdı ve küresel değer zincirleri dünya ekonomisinin temel omurgası haline geldi. Ancak bugün içinde bulunduğumuz uluslararası ortam, bu modelin ciddi bir dönüşüm geçirdiğini gösteriyor. Artık ticaret politikaları yalnızca ekonomik verimlilik veya pazar erişimi üzerinden şekillenmiyor; teknoloji, güvenlik ve jeopolitik rekabet de en az ekonomi kadar belirleyici hale geliyor.
Hinrich Foundation tarafından yayımlanan “Trade Deals in a Geopolitically Convoluted Era” başlıklı rapor, tam da bu dönüşüme dikkat çekiyor. Raporun temel tezi oldukça net: Günümüz dünyasında ticaret anlaşmaları artık sadece ticaret anlaşması değil. Bunlar aynı zamanda teknoloji paylaşımını, kritik tedarik zincirlerini, veri akışlarını ve ekonomik güvenliği düzenleyen stratejik araçlara dönüşüyor.
Çin, küresel ticaret sisteminin tam merkezinde ekonomik bir güç
Bu tespit, son yıllarda yaşanan gelişmeler dikkate alındığında oldukça isabetli. COVID-19 pandemisi sırasında maske, ilaç ve tıbbi ekipman tedarikinde yaşanan sorunlar, küresel değer zincirlerinin ne kadar kırılgan olabileceğini ortaya koydu. Ardından gelen yarı iletken krizi, otomotivden elektroniğe kadar birçok sektörde üretimi aksattı. Rusya-Ukrayna savaşı ise enerji arz güvenliğinin ekonomik güvenlikten ayrı düşünülemeyeceğini gösterdi. Tüm bu gelişmeler, devletleri maliyet odaklı küreselleşme anlayışından uzaklaştırarak daha dayanıklı ve güvenilir tedarik ağları kurmaya yöneltti.
Bu dönüşümün merkezinde ise Çin yer alıyor. Soğuk Savaş dönemindeki Sovyetler Birliği’nden farklı olarak Çin, küresel ticaret sisteminin dışında değil, tam merkezinde bulunan bir ekonomik güç. Dünya imalat sanayisinin önemli bir kısmını elinde bulunduran Çin, elektrikli araçlardan güneş panellerine, bataryalardan kritik minerallere kadar pek çok stratejik sektörde baskın konumda. Bu nedenle günümüz rekabeti yalnızca askeri veya siyasi değil; aynı zamanda teknolojik ve ekonomik bir rekabet niteliği taşıyor.
Raporun dikkat çekici yönlerinden biri de mevcut serbest ticaret anlaşmalarının artık yeni ekonomik gerçekliği karşılamakta yetersiz kaldığını ortaya koyması. Geleneksel anlaşmalar esas olarak tarifelerin düşürülmesi ve pazar erişiminin artırılması üzerine kuruluydu. Oysa bugün ülkeler yapay zekâ, yarı iletkenler, kuantum teknolojileri, kritik hammaddeler ve veri yönetişimi gibi alanlarda rekabet ediyor. Bu alanlarda başarıyı belirleyen unsur gümrük vergilerinin seviyesi değil; teknoloji geliştirme kapasitesi, Ar-Ge yatırımları ve güvenilir ortaklık ağları.
Bu nedenle rapor, klasik serbest ticaret anlaşmalarının ötesine geçen “Stratejik Tekno-Ekonomik Anlaşmalar” modelini öneriyor. Bu yaklaşım, benzer ekonomik ve siyasi değerlere sahip ülkelerin stratejik sektörlerde ortak yatırım yapmasını, araştırma geliştirme faaliyetlerini koordine etmesini ve kritik teknolojilerde ortak standartlar oluşturmasını öngörüyor. Başka bir ifadeyle ticaret anlaşmaları artık yalnızca malların dolaşımını değil, teknolojik kapasitenin paylaşımını ve ekonomik güvenliğin güçlendirilmesini de kapsamalı.
Aslında dünya bu yöne doğru ilerlemeye başlamış durumda. ABD’nin yarı iletken üretimini güçlendirmeyi amaçlayan CHIPS and Science Act programı, Avrupa Birliği’nin ekonomik güvenlik stratejisi, kritik hammaddelere yönelik yeni ortaklık girişimleri ve Hint-Pasifik bölgesinde oluşturulan ekonomik iş birliği mekanizmaları bunun en somut örnekleri arasında yer alıyor. Son yıllarda sıkça duyulan “friend-shoring” ve “ally-shoring” kavramları da şirketlerin ve devletlerin üretim ağlarını artık sadece maliyet kriterine göre değil, siyasi güvenilirlik kriterine göre de şekillendirdiğini gösteriyor.
Türkiye, önemli fırsatlar yakalayabilecek ülkeler arasında
Bu yeni tablo Türkiye açısından da önemli sonuçlar doğuruyor. Türkiye, Avrupa ile Gümrük Birliği ilişkisi, NATO üyeliği, gelişen savunma sanayisi ve stratejik coğrafi konumu sayesinde yeni dönemde önemli fırsatlar yakalayabilecek ülkeler arasında bulunuyor. Ancak bunun için yalnızca geleneksel ihracat kapasitesine değil, yüksek teknoloji üretimine, dijital dönüşüme ve kritik sektörlerde uluslararası entegrasyona da odaklanılması gerekiyor. Geleceğin ticaret düzeninde avantaj sağlayacak olan ülkeler, sadece mal üretenler değil; teknoloji geliştiren, veri yöneten ve stratejik tedarik ağlarının parçası haline gelen ülkeler olacak.
Bugün gelinen noktada küreselleşmenin sona erdiğini söylemek doğru değil. Ancak küreselleşmenin niteliğinin değiştiği açık. Dünya ekonomisi tamamen korumacılığa yönelmiyor; aksine daha seçici, daha stratejik ve daha güvenlik odaklı bir entegrasyon modeline evriliyor. Ticaret anlaşmaları da bu dönüşümün merkezinde yer alıyor.
Önümüzdeki dönemde uluslararası ekonomik ilişkileri belirleyecek temel soru, ülkelerin ne kadar ticaret yaptığı değil; bu ticareti kimlerle, hangi teknolojiler üzerinden ve hangi stratejik amaçlarla gerçekleştirdiği olacak. Ticaret artık yalnızca ekonomik bir faaliyet değil, aynı zamanda jeopolitik gücün ve teknolojik rekabetin en önemli araçlarından biri. Bu nedenle geleceğin ticaret anlaşmalarını anlamak, geleceğin dünya düzenini anlamakla eş anlamlı hale gelmiş durumda.
