Çalıyor ama çalışıyor müsamahası mı dersiniz. Patronun güvendiği kişiyi denetlememesi mi dersiniz… Şairin dediği gibi; “en yakının kıysın bana, el ilen öldürmen beni.” Kendini soydurmanın matematiği...
Biliyorum, tuhaf bir soru ama gerekçesi var. Pek çok işletmede var olan dert; suiistimaller ve bunların yol açtığı kaçak, kayıplar… Pusula Danışmanlık ve adli muhasebe uzmanlığı sahibi Fikriye Aslan, 138 ülke genelinde gelirin %5’inin hilekârların elinde kaybedildiğini söylüyor. Bu oran, giderek artıyor.
İşletmeler, Pusula gibi şirketlerden; “kaçağımı bul, beni kim soyuyor?” sorusuna cevap bulmasını istiyor. Veri analizi, muhasebe, istatistik ve psikoloji disiplinlerinin bütünleşik çalıştığı süreçte, suiistimalcilerin bulunması, adli süreçler için belgelenmesi ve kaçak-kayıpların önlenmesi isteniyor.
TÜRKİYE’DE HİLE GERÇEĞİ
İşletmeyi çoğunlukla sahibi veya aile bireyleri yönetiyor. Sahip, tek başına kontrolü sağlayamıyor. Kurumsallaşmanın oturmadığı işletmelerde iç kontrol ve iç denetim sistemleri de zayıf. Görevlerin ayrılığı ilkesi olmadığından birçok işi aynı anda aynı kişi yapıyor. Sorun da buradan şekilleniyor.
Güvenilir ikinci adam, genelde mali işlerle uğraşıyor; banka, kasa, çeklerin hâkimi olduğundan dolayı güvenilir konumunu kullanarak rahatça hile yapabiliyor. Yakalandığında, işletme sahibi ondan çekinip hileyi ortaya çıkaramıyor ve yapanın yanında kâr kalıyor. Bu da işletmeleri batağa dek götürebiliyor.
İKİ SORU İKİ CEVAP / Hilekârlığa dair…
En çok kim soyuyor?
Sahibin eşi, damat, gelin, yeğen ve mali işlere bakanlar. İcranın başındakiler aynı zamanda denetimi de yönettiğinden suiistimaller geç ortaya çıkıyor. En güvenilir kişiler ise olağan şüpheliler sayılmalılar.
Kimler hile yapar?
Dünya genelinde yapılan araştırma sonucu; her durumda hile yapanlar; %10. Fırsat buldukça hile yapanlar; %75. Hiçbir durumda hile yapmayanlar; %15. Özetle en güvenilen ama denetlenmeyenler.
NOT
İŞLETMELERDE ÇALIŞMA YILLARINA GÖRE HİLE YAPMA ORANI
İlk 3 yılda %30. Dördüncü ve beşinci yıllar arasında %70. Pusula sahibi Fikriye Aslan, “beni kim soyuyor?” başvurusuyla çağrıldıkları kurumlarda failleri bulmanın 6-12 ay sürdüğünü söylüyor. Dünya genelinde hilekârların verdiği zararın maddi büyüklüğü ise yaklaşık 5 trilyon $ civarında hesaplanıyor.
HİLEKÂRLIK LÛGATI
ACFE: Uluslararası Suiistimal İnceleme Uzmanları Derneği. Raporlarını sitelerinde bulabilirsiniz.
Suiistimal radarı: İşletmelerin hile ve yolsuzlukları tespit için geliştirdiği kontrol yöntemleri.
Adli muhasebe: Suiistimalin tespiti, belgelenmesi ve delillerin oluşturulması sürecinin genel adı.
Göz yumma: Gelirin ortalama %5’ine göz yumuluyor ama krizde bu dahi göze batar hale geldi.
