Küresel güçlerin hesapları, Avrupa’nın güvenlik arayışı ve Rusya’nın genişleyen talepleri, Türkiye’nin hareket alanını doğrudan etkileyebilir. Bu koşullarda Türkiye gibi orta büyüklükteki güçlerin kendi bölgelerinde oyun kurma çabaları, küresel aktörlerin kararlarıyla kolaylıkla sekteye uğrayabilir.
Mekke İttifakı, Bedir Mutabakat Zaptı ve son olarak Türkiye ile Katar arasında imzalanan ikili savunma anlaşmasıyla Türkiye, Orta Doğu güvenlik mimarisinin merkezine oturmaya çalışıyor.
Üstelik Ankara’nın bölgesel güvenlik arayışı sadece Körfez’le sınırlı değil. Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan arasında oluşturulan savunma iş birliği çerçevesinin Kızıldeniz’e uzanabilecek yeni bir boyut kazanması da gündemde.
İtalya merkezli Agenzia Nova’ya konuşan Sudanlı kaynaklar, Türkiye’nin Port Sudan’a askerî heyet gönderdiğini ve heyetin tersaneler, gemi bakım tesisleri ile deniz kuvvetlerine ait altyapıyı incelediğini aktardı. Görüşmelerin olası bir Türk deniz üssü ya da deniz lojistik tesisi kurulmasıyla sonuçlanabileceği öne sürülüyor.
Tüm bunlara Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın oğlu Bilal Erdoğan’ın Lübnan’a yaptığı ziyareti de eklemek gerek elbette. Bilal Erdoğan Beyrut’ta en üst düzeyde ağırlandı. “Kültürel ağırlıklı” olduğu vurgulansa da ziyaretin tam da Türkiye’nin Lübnan’da hükûmet ve Hizbullah’ı barıştırmak için kolları sıvadığı, ayrıca Beyrut-Şam ilişkilerini onarmak için araya girdiği döneme denk gelmiş olması önemli.
ABD, Orta Doğu’daki askerî ve siyasi ağırlığını azaltıp yüzünü Asya-Pasifik’e çevirirken, Ankara’nın bölgede oluşabilecek güç boşluğunu doldurmak istediğinin ilk işaretleri bunlar.
Ancak uluslararası dengeler, Türkiye’nin bölgesel güç olma hesabını zorlaştıracak kadar karmaşık. Eskilerin dediği gibi, “Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olmak” da var. Çünkü Ankara’nın Orta Doğu’da kurmaya çalıştığı yeni güvenlik mimarisi, yalnızca bölge ülkelerinin tercihleriyle şekillenmeyecek. Küresel güçlerin hesapları, Avrupa’nın güvenlik arayışı ve Rusya’nın genişleyen talepleri, Türkiye’nin hareket alanını doğrudan etkileyebilir.
ABD, Çin ve Rusya liderlerinin APEC toplantısı çerçevesinde gerçekleştirmeleri beklenen üçlü zirve de bu açıdan dikkat çekici. İkinci Dünya Savaşı sonrasında iki kutuplu dünya düzeninin temellerinin atıldığı Yalta Konferansı’nı hatırlatan bu tablo, büyük güçlerin kendi aralarında yeni bir denge arayışına girebileceğini gösteriyor. Böyle bir denklemde Türkiye gibi orta büyüklükteki güçlerin kendi bölgelerinde oyun kurma çabaları, küresel aktörlerin kararlarıyla kolaylıkla sekteye uğrayabilir.
Rusya el yükseltti
ABD Başkanı Donald Trump’ın ara seçimlerden siyasi açıdan zayıflayarak, bir başka ifadeyle “topal ördek” konumunda çıkması, Moskova’nın elini güçlendiren gelişmelerden biri oldu. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Washington’daki siyasi dengelerin değişmesini beklemeden Ukrayna savaşının sona erdirilmesine ilişkin taleplerini genişletti.
Abu Dabi’de yapılan Ukrayna barış görüşmelerinde Rus heyetine atfedilen koşullar, Moskova’nın yalnızca Ukrayna’daki toprak kazanımlarını güvence altına almakla yetinmediğini ortaya koyuyor. Alman gazetesi Bild’in diplomatik kaynaklara dayandırdığı habere göre Rusya’nın talepleri, savaşın tarafı olmayan ülkelerin güvenlik düzenlemelerine kadar uzanıyor.
İddialara göre:
- Moskova, Finlandiya’nın NATO’dan ayrılmasını ve Baltık ülkelerinde NATO askerî üslerinin bulunmamasını istiyor.
- Moldova’nın Moldova, Transdinyester ve Gagavuzya olarak üç ayrı siyasi yapıya bölünmesi de Rus talepleri arasında gösteriliyor. Ayrıca Moldova’nın AB üyeliği yolunda ilerlemesi hâlinde Transdinyester ve Gagavuzya’nın statüsünün referandumla belirlenmesi de gündeme getiriliyor.
- Ukrayna konusunda ise Rusya’nın işgal ettiği bölgeleri elinde tutması, Donbas’ın tamamının Moskova’ya bırakılması ve ülkeye hiçbir Avrupa askerinin konuşlandırılmaması isteniyor.
- Odessa ve Mıkolayiv limanlarının askerden arındırılması da Rusya’ya atfedilen koşullar arasında.
- Bazı haberlerde Rus gemilerinin Karadeniz ve Baltık Denizi’nde serbest dolaşımının güvence altına alınması talebine de yer veriliyor.
- Buna karşılık Rusya’nın Transdinyester’deki askerlerini çekmesi ve Belarus’taki nükleer silahlarını geri alması gibi tavizlerden söz ediliyor.
Türkiye’nin olmadığı masada Montrö Antlaşması mı tartışılıyor?
Moskova’nın bu talepleri şunu gösteriyor:
Putin, Ukrayna savaşını bitirmek için yalnızca Kiev’in değil, Avrupa’nın güvenlik mimarisinin de yeniden düzenlenmesini istiyor. Bu, Moskova’nın savaşı bir toprak anlaşmazlığından çıkarıp NATO’nun genişlemesini, Baltıkların güvenliğini, Moldova’nın geleceğini ve Karadeniz’deki askerî dengeleri kapsayan daha geniş bir pazarlığın parçası hâline getirmeye çalıştığını gösteriyor.
Türkiye açısından asıl tehlike de burada başlıyor. Montrö Antlaşması Türkiye’nin yalnızca İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerindeki egemenlik haklarını düzenleyen bir sözleşme değil, Karadeniz’deki askerî dengelerin korunmasını sağlayan temel uluslararası güvencelerden biri. Rusya’nın Karadeniz’deki hareket alanını genişletmeye yönelik herhangi bir girişimi, Ukrayna savaşının ötesinde Türkiye’nin bölgesel güvenlik konumunu da etkiler.
Üstelik Ankara, savaşın başından bu yana Montrö hükümlerini uygulayarak savaşan ülkelerin savaş gemilerinin boğazlardan geçişini sınırlandırdı. Bu tutum, Türkiye’ye hem NATO hem de Rusya karşısında belirli bir denge alanı sağladı.
Şimdi Türkiye’nin katılmadığı bir masada Karadeniz’in geleceğinin tartışıldığı iddiası, Ankara’nın dikkatle izlemesi gereken bir gelişme.
Kıbrıs meselesi de sıkıntılı
Türkiye-AB ilişkilerinde bir başka kritik başlık da Kıbrıs. 20 Kasım’da yapılması beklenen Dışişleri Bakanı Hakan Fidan-AB Kıbrıs Temsilcisi Fitto görüşmesi öncesinde Rum basınında yayımlanan haberler, AB’nin, Gümrük Birliği’nin güncellenmesi gibi ekonomik başlıklarda ilerleme sağlanmasını Kıbrıs gibi siyasi koşullara bağlamaya hazırlandığına işaret ediyor.
Rum gazetesi Phileleftheros’un haberine göre, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi lideri Nikos Hristodulidis ile AB’nin Kıbrıs temsilcisi Fitto arasında yapılan görüşmede, Kıbrıs müzakerelerinin 2017’de Crans-Montana’da kesildiği noktadan yeniden başlatılması konusunda bir çerçeve oluşturuldu.
Rum tarafı, Türkiye’nin yalnızca müzakerelere yeniden başlamayı kabul etmesini yeterli görmüyor. Crans-Montana’nın başlangıç noktası olarak kabul edilmesini de istiyor. Habere göre AB de bu yaklaşımı destekliyor.
Oysa Crans-Montana, federasyon temelinde yürütülen müzakerelerin kesildiği yer. Türkiye’nin mevcut yaklaşımı ise iki devletin bir arada var olmasına dayalı çözüm.
Ankara’nın AB’den beklentileri arasında Gümrük Birliği’nin güncellenmesi, vize serbestisi ve SAFE savunma fonuna katılım da bulunuyor. Ancak vize serbestisine birçok üye ülke, SAFE’e ise özellikle Yunanistan karşı çıkıyor. Gümrük Birliği ise üzerinde uzlaşma sağlanması en olası başlık olarak görülüyor.
Buradaki temel çelişki açık: Avrupa, Türkiye ile ekonomik ve stratejik ilişkilerini geliştirmek istiyor ama bunu kendi siyasi koşullarını kabul ettirerek yapmaya çalışıyor. Fidan’ın 20 Kasım’daki görüşmede vereceği mesaj, yalnızca Kıbrıs müzakerelerinin değil, Türkiye-AB ilişkilerinin önümüzdeki dönemde nasıl şekilleneceğinin de işaretini verecek.
“Dimyat’a pirince giderken evdeki bulgurdan olmamak” için Ankara’nın yalnızca bölgesel güç boşluğuna değil, bu boşluğu doldurmak isteyen küresel güçlerin hesaplarına da bakması gerekiyor.
İsrail’de ya gelen gideni aratırsa?
Orta Doğu’daki dengeleri etkileyebilecek bir başka gelişme de İsrail’de Netanyahu sonrasına ilişkin tartışmalar. Netanyahu’nun iktidardan düşmesi ve eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot’un hükûmet kurmayı başarması ilk bakışta Türkiye’yi rahatlatacak bir gelişme gibi duruyor.
Ancak Netanyahu’nun gitmesi, İsrail’in yayılmacı politikalarının sona ereceği anlamına gelmeyebilir. Daha merkezde konumlanan ve uluslararası alanda daha kabul edilebilir bir siyasi liderlik, İsrail’in bölgesel hedeflerini gerçekleştirmesini kolaylaştırabilir.
Eisenkot’un iktidara gelmesi hâlinde ilk başlıklardan birinin Suriye olması bekleniyor. Ahmed el-Şara yönetimiyle barış anlaşması yapılması ve diplomatik ilişkilerin kurulması gündeme gelebilir. Ancak anlaşmanın İsrail’in işgal ettiği Golan Tepeleri’ni elinde tutmasına dayanması, Suriye açısından ağır bir taviz anlamına gelir.
Eisenkot’un başbakanlığıyla Suudi Arabistan ve Kuveyt’le ilişkilerde yeni bir dönem açılabilir. Netanyahu’nun Filistin meselesine ilişkin en temel siyasi ifadelerden dahi kaçınması, Riyad’la normalleşmeyi tıkayan unsurlardan biriydi. Eisenkot’un Filistin meselesinde müzakerelere açık olduğunu açıklaması, normalleşmenin önünü açabilir. Kuveyt’in de bu sürece katılması ihtimali var.
Gazze ve Lübnan’da sınırlı askerî geri çekilmeler gündeme gelebilir. Ben Gvir ve Smotrich’in baskısından kurtulacak bir Eisenkot yönetimi, uluslararası baskıyı hafifletecek adımlar atabilir. Gazze’de yeniden inşaya alan açılması, yerinden edilen Filistinlilerin yaşam koşullarının iyileştirilmesi ve Filistin Yönetimi’ne mali destek sağlanması bunlar arasında sayılabilir. Ancak bu adımlar, İsrail’in işgal ve kontrol politikalarını sona erdirmeyebilir.
İsrail’in İran’ı temel güvenlik tehdidi olarak görmesi Netanyahu’ya özgü bir yaklaşım değil. Dolayısıyla Netanyahu’nun gitmesi, İsrail’in İran politikasında köklü bir değişiklik yaşanacağı anlamına gelmiyor.
Eisenkot’un İsrail’in uluslararası imajını onarması ise daha mümkün bir senaryo. Arap ülkeleriyle normalleşme ve daha ılımlı diplomatik söylem, İsrail’in özellikle ABD’deki siyasi etkisini yeniden güçlendirebilir. Gazze’deki saldırılar sürerken uluslararası baskının azalması, İsrail’e daha geniş bir hareket alanı sağlayabilir.
Kısacası daha az diplomatik maliyet ödeyen ve uluslararası izolasyonunu hafifleten bir İsrail, aynı politikaları daha etkin biçimde sürdürebilir.
Bu gelişmelerin yaratabileceği yeni bölgesel dengeler, Ankara’nın bölgesel hesaplarını zorlaştırabilir.
Avrupa’da Türkiye niye yok?
Ankara’nın bir başka sorunu da Avrupa’nın geleceğine ilişkin karar mekanizmalarının dışında kalma riski.
Dublin’de perşembe günü yapılan dokuzuncu Avrupa Siyasi Topluluğu Zirvesi’ne 40’tan fazla ülkenin devlet ve hükûmet başkanı katıldı. Okyanusun öte tarafından, Kanada’dan bile başbakan düzeyinde katılım yaşanan toplantıda AK Parti hükûmetinden kimsenin olmaması manidar. Dublin zirvesinde Ukrayna savaşı, Avrupa’nın güvenliği ve savaş sonrasında kıtanın nasıl bir güvenlik mimarisine kavuşacağı masaya yatırıldı. Zirvede hazırlanan ortak deklarasyon, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü ve savaş sonrası güvenlik garantilerini desteklerken Avrupa güvenliğini ilgilendiren kararların Avrupalılar tarafından alınması gerektiği de vurgulandı.
Demokrasi, insan hakları, hukukun üstünlüğü, savunma kapasitesinin artırılması ve ortak askerî planlama da metnin temel başlıkları arasındaydı.
Orta Doğu’da yeni ittifaklar kurmakla meşgul görünen Ankara, Avrupa’daki karar masalarından uzaklaşma yoluna girmiş görünüyor. Avrupa’nın NATO’yu tamamlayıcı yeni mekanizmalar oluşturduğu bir dönemde bu platformların dışında kalmak, Türkiye’nin doğrudan güvenlik çıkarlarını etkileyebilir.