Kahramanmaraş merkezli, 10 ilde etkili 6 Şubat 2023 depreminde, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nden (KKTC) voleybolcu öğrenciler, öğretmenleri ve velileri ile eğitim için bölgede bulunan turist rehberlerinin enkaz altında kalarak can verdiği Adıyaman’taki İsias Otel’e ilişkin savcılık soruşturması sırasında çıkan “dosya için gizlilik kararı verildi- verilmedi” tartışması, hukuktaki “aleniyet ilkesi”ni gündeme getirdi.
Yargılamada aleniyet
Daha İyi Yargı Derneği Başkanı Av. Mehmet Gün, deprem bölgesinin, on binlerce binanın yıkılması, 40 binden fazla insanın enkaz altında kalarak ölmesi, yıkımın manevi ve maddi zararlara neden olması ile çok sayıda suçun ortaya çıktığı, çok sayıda kişinin maktul ve mağdur, bir o kadar kişinin de suçlu ve şüpheli olduğu, çok geniş bir suç mahalli niteliği taşıdığına dikkat çekerek, “Sadece İsias Otel soruşturması değil, deprem bölgesindeki diğer tüm soruşturmalar kamuoyu açısından aleni olmalı, bu soruşturmalar sonucu açılacak davalar da kanunda yer alan aleniyet ilkesine uygun yürütülüp karar bağlanmalı. Soruşturma ve yargılamalarda aleniyetten uzaklaşılmamalı” dedi.
“Aleniyet”, evrensel bir yargılama ilkesi. Millet adına gerçekleştirilen yargılamanın, davanın tarafl arına ve kamuoyuna açık yürütülmesi anlamına geliyor. Ceza, hukuk ve idare davalarında bu ilkeyi güvenceye alan temel yasal düzenlemeler var. Aleniyet, yargı mensuplarının milletten aldıkları yargı yetkisini milletin adına kullanmalarını sağlamada, yargıda keyfiliğin önlenmesinde ve yargı mensuplarının görevlerini en iyi ve etkin olarak yapmalarını sağlamada en etkili düzenleme. Aleniyet, yargılamanın isteyen herkesin izlemesine açık olarak yapılması suretiyle sağlanıyor. Mahkemelerin yargılama dosyaları da ilgililerin incelemesine açık.
Soruşturmada aleniyet
Savcıların, bir suç işlendiği şüphesi ile yürüttüğü soruşturmalar da ceza yargılamasının bir parçası. Soruşturmanın niteliği gereğince, savcının yaptığı işlemler, iddianame düzenlenerek dava açıldıktan sonra mahkemede yapılacak yargılamalar kadar aleni değil. Fakat soruşturma dosyası, soruşturmanın bir parçası olan mağdur ve şüpheli ve avukatlarına açık, yani aleni. Ceza Muhakemeleri Kanunu gereğince tarafl ar ve avukatları dosyayı her zaman inceleyebilir ve evraklardan suret alabilir. Ayrıca bu belgeler hakkında serbestçe yayın yapılabilir. Böylelikle soruşturmanın kamuoyuna karşı aleniyeti de sağlanmış olur.
Yargı, aleniyeti sağlamak için çaba göstermeli
Depremde çöken binalardaki her ölüm veya yaralanmadan dolayı, en üst seviyede hükümet yetkililerinden, imar planı yapan ve onaylayan, bina inşa eden, inşaatı denetleyen, iskân izni veren, binada kiriş-kolon keserek statiğini bozanlara kadar herkesin değişik şekil ve derecelerde sorumlu olduğunu vurgulayan Daha İyi Yargı Derneği Başkanı Av. Mehmet Gün, soruşturma ve yargılamadan aleniyetin bu nedenle çok önemli olduğuna işaret ederek şu değerlendirmede bulundu: “Aleniyet, bağımsız yargının zırhı, adalet inancının görünmez harcıdır. Kamuoyu, İsias Otel çöküntüsü ile ilgili soruşturmada, adalete inancının güçlenmesi için ‘aleniyet’in önemini canlı bir şekilde tecrübe etti. İsias Otel soruşturması, aleniyetin yargıya güven duymak ve güçlendirmek için ne kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor. Depremde can ve mal kayıplarının olduğu her yıkılan veya hasar gören bina için adli işlemlerin hızla yapılması, sorumluların ve suçlarının belirlenmesi ve hak ettikleri hukuki yaptırımların uygulanması gerekli. Başta cumhuriyet savcıları olmak üzere yargı mercileri, bu hususlarda aleniyeti sağlamak ve güçlendirmek için çaba göstermeli, kurumsal altyapıyı ve kuralları güçlendirmeli. Depremden etkilenen bölgelerdeki her bir adliye çevresinde başsavcılıklar, bölgelerinde ne kadar yıkım olduğunu, bunların ne kadarının incelenmekte olduğunu ve yapılan işlemleri düzenli olarak kamuoyuna açıklamalı. Deprem bölgesindeki adli işlemler hakkında bilgi vermeye yetkili olan merciler sadece adli mercilerdir. Dolayısı ile adli merciler el atmış oldukları konular, yürüttükleri işlemler hakkında kamuoyuna düzenli olarak bilgi vermeli. Bu sayede toplumun yargıya güveni artacak, toplum güven duydukça, yargıyı daha çok bağımsızlaştırıp yetkinleştirecektir.”
