LEVENT AKBAY
Haziran 2025’ten itibaren uygulanmaya başlanılan 9903 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkındaki Karar teşvikli yatırım projelerindeki büyük gerilemeyi önleyemedi. Tersine teşvik belgeli yatırım projeleri ile öngörülen yatırımlar ile hedeflenen istihdamda da büyük ölçüde düşüş gözlendi.
Yeni mevzuatın uygulamaya girdiği Haziran 2025 sonrasında 5 aylık uygulama sonuçlarına göre teşvikli yatırım projeleri hem reel, hem nominal olarak büyük ölçüde geriledi. Gerileme yerli sermaye ile sınırlı kalmadı. Yerli sanayinin yanı sıra yabancı sermaye eliyle yapılması öngörülen yatırım projeleri de geriledi. Reel sektör üzerindeki Çin baskısına rağmen üretim ve ihracat amaçlı yatırım projelerindeki gerileme ağırlıklı olarak teşvik araçlarının budanmasından kaynaklandı. Özellikle yatırım indirimindeki düşüş vergisel teşviklerin cazibesini azalttı. Yatırıma katkı oranından yararlanmak için çok büyük yatırım yapılmasının gerekiyor olması da teşvik cazibesini azaltan unsurlar arasında yer aldı. Asgari ücret işveren hissesine yönelik teşviğin yarı yarıya düşürülmesi de istihdam teşviğinin cazibesini düşürdü.
NOMİNAL OLARAK DÜŞÜŞ
Yatırım iklimindeki bozulma nedeniyle 2023’te başlayan gerileme hızlanarak 2025’in ikinci yarısında da devam etti. Teşvikli yatırımlardaki gerileme bir yandan finansmana erişim başta olmak üzere yatırım iklimindeki bozulmadan etkilenirken, yeni teşvik rejiminde özellikle vergisel teşviklerin oransal olarak düşürülmesi yeni ve önemli bir etken oldu. Yeni teşvik rejiminin uygulamaya girmesinin ardından 5 aylık sonuçlar netleşti. Haziran ve ekim aylarını içeren 5 aylık dönemde teşvik belgesine bağlanan yatırım tutarı 425,7 milyar TL’den 356,4 milyar TL’ye geriledi. Teşvik belgesine bağlanan proje sayısı ise 4 bin 670’ten bin 757’ye geriledi. Teşvik belgeli yatırım projeleri ile yaratılması öngörülen istihdam ise 97,2 binden 38 bine düştü.
Teşvik belgeli yatırım projelerinin 2023’ün eş dönemleri ile karşılaştırılması, yatırım iklimindeki bozulmanın 2023 sonrasında ortaya çıkarak, eski teşvik mevzuatının uygulandığı 2024’ü de etkilemiş olduğunu ortaya koydu. 2023’ün haziran- ekim döneminde teşvik belgeli yatırım projesi sayısı 6 bin 47, toplam yatırım tutarı 606,1 milyar TL, yaratılacak istihdam ise 131,9 bin kişi olarak belirlenmişti.
DOLAR BAZINDA DÜŞÜŞ
Teşvik belgeli yatırım projelerinin 5 aylık uygulama dönemlerine ilişkin sonuçlar son 3 yılda haziran-ekim dönemleri itibariyle teşvik belgesine bağlanan yatırım projelerinin toplam tutarlarının 22 milyar dolardan 2024’te 12, 7 milyar dolara, 2025’te ise 8,7 milyar dolara düştüğünü ortaya koydu.
YABANCI YATIRIM PROJELERİ DE GERİLEDİ
Yeni teşvik rejiminin uygulamaya girdiği Haziran-Ekim 2025 arasında yabancı sermayeli yatırım projesi sayısı 2023 ve 2024’te 173- 174 adet olmasına karşın 2025’te 58’e geriledi. Bu projelerle öngörülen yatırım tutarı ise 2023- 2024 ve 2025’te 42-43 milyar seviyesinde kaldı. Yabancı sermayenin yatırımlardaki katkısı reel olarak büyük düşüş gösterirken yabancı sermaye eliyle yaratılacak olan istihdam da büyük ölçüde haziran-ekim dönemleri itibarıyla 2023’te 8 bin 300, 2024’te 8 bin 800 olan yabancı sermayeli yatırım projeleri ile yaratılacak istihdam 2025’te 2 bin 327 oldu.
ASGARİ YATIRIM TUTARLARI
Bir önceki sistemde asgari yatırım tutarı 1 ve 2. bölgede 1,5 milyon, 3 ile 6. bölgede 3 milyon idi. Yeni rejimde 1 ve 2. bölgelerde 12 milyon, 3 ile 6. bölgelerde de 6 milyon TL olarak belirlendi. Bu rakamlar 2026 yılı için yeniden değerleme oranında artırılacak.
10 AYLIK DÖNEMDE DE DÜŞÜŞ VAR
■ 10 aylık dönemler itibariyle teşvik belgeli yatırım projeleri sayısı 2023 yılında 12 bin 880 iken, 2024’te 9 bin 510’a, 2025’te ise 5bin 766’ya geriledi. Aynı dönemde teşvik belgeli yatırım projeleriyle gerçekleştirilmesi öngörülen yatırım tutarı 1 trilyon 397 milyar TL’den 2024’te 933,3 milyar TL’ye, 2025’te ise 771,7 milyar TL’ye geriledi. 10 aylık uygulama döneminde teşvik belgeli yatırım projeleri ile yaratılacak istihdam da büyük düşüşler gözlendi. 2023’te 270 bin olan istihdam, 2024’te 200 bine, 2025’te 115,7 bine geriledi.
VERGİ TEŞVİKİNİN CAZİBESİ AZALDI
■Vergi indirim oranı eski mevzuatta yüzde 50-90 aralığındayken, yeni uygulamada tüm bölgelerde yüzde 60'ta sabitlendi. Teşvik vergisinin konusu, cinsi, yararlanılan devlet yardımlarının destek unsurları ne olursa olsun vergi indirim oranının tüm bölgelerde yüzde 60’a düşürülmesi vergi teşvikinin cazibesini azalttı. Daha önce yüzde 90’a kadar çıkan teşvik oranı yüzde 25'lik vergi matrahının yüzde 60’ına denk geliyor.
SGK DESTEĞİ
■ SGK işveren hissesi desteği önceki uygulamalarda 1. bölgede 2 yıldan başlıyordu. 6. bölgede 10 yıla kadar. 6. bölgenin OSB’lerinde 12 yıla kadar vardı. Şimdiki sistemde de 1. bölgede yok. 6 bölgede de 2’den başlayarak ve artış göstererek , 6. bölgede ve cazibeler merkezi programı kapsamındaki illerde 12 yıla kadar çıkartıldı. Ancak daha önce asgari ücret maliyetinin tamamı karşılanırken, şimdi yarısı karşılanıyor. Bu desteğin vergi kapanış aşamasında uygulanacağını da unutmamak gerekli.
PROJE BAZLI TEŞVİKTE DURUM
■ Ülkenin mevcut durumda veya gelecekte ortaya çıkabilecek kritik ihtiyaçlarını karşılayabilecek, arz güvenliğini sağlayabilecek, dışa bağımlılığı azaltabilecek, teknolojik dönüşümü gerçekleştirecek, yenilikçi, Ar-Ge yoğun ve katma değeri yüksek, Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamında asgari 50 Milyon Türk Lirası, diğer yatırımlar için 1 milyar Türk Lirası üzerindeki yatırım projelerinin proje bazlı olarak özel destek mekanizmaları ile desteklenmesi kapsamında 2025 yılında 8 yatırım projesi desteklenirken, yeni teşvik rejiminin uygulamaya girdiği haziran 2025’ten bu yatırım projeleri ile 125,3 milyar TL tutarında yatırım yapılması öngörüldü. Bu projelerle sağlanacak istihdam 4 bin 442 olarak belirlendi.
