Merve YİĞİTCAN
Ukrayna Savaşı sonrası Batı’nın ekonomik yaptırımlarla abluka altına almaya çalıştığı Rusya’ya, Türkiye’den yapılan ihracatta da sıkıntılar artıyor. Polonya’nın AB dışı TIR’lara Belarus sınırını kapatmasının ardından, mart başından bu yana Türkiye’den Rusya’ya karayolu transit taşımacılığında da sıkıntılar başladı. AB’nin 25 Şubat’ta kabul ettiği yeni yaptırım paketindeki yasaklı ürünlerin transit taşımalar için T1 belgesinde varış ülkesi olarak Rusya seçilemiyor. Hatta Mart başında geçici süreyle hiçbir ürünün transit taşınması için T1 belgesi düzenlenemezken, Ticaret Bakanlığı’nın yaptığı birtakım düzenlemeyle sorun çözülmüştü. Ancak şu an yaptırım listesindeki ürünler için Türk işletmelerin “alternatif kanallar” üzerinden ihracata devam ettiği öğrenildi. Gelen bilgiler arasında kullanılan yöntemlerden birinin de güzergâh değişikliği olduğu iddia ediliyor. Bunun yanında henüz resmi bir yazı olmamasına rağmen şirketlere, özellikle gümrük müşavirleri ve ihracat birimleri kanalıyla AB ve ABD’nin yaptırım listesindeki ürünlerin tüm transit kanallarıyla ihracatının gerçekleşemediği yönünde bilgilendirme yapılıyor.
“Transit için tescil alınamıyor”
Hafta başında İstanbul Demir ve Demir Dışı Metaller İhracatçıları Birliği (İDDMİB) Başkanı Çetin Tecdelioğlu, Reuters’a yaptığı açıklamada Türk makamlarının Rusya’ya ihracatı yasak olan malların bir listesini şirketler arasında dağıttığını, yasağın 1 Mart’tan itibaren devreye girdiğini söylemişti. Edinilen bilgiye göre, bu konuda şirketlere gitmiş ‘resmi’ bir yazı yok. Ancak şu sıralar gümrük müşavirleri Rusya ile ihracatı bulunan firmalara 25 Şubat’ta ABD ve AB’nin 10’uncu yaptırım paketinin devreye girdiğini hatırlatarak, ‘yaptırıma konu malların transit ticareti nedeniyle Türk firmaların da etkilenmeye başladığı’ uyarısında bulunuyor.
EKONOMİ gazetesinin kaynaklardan edindiği belgede, şu uyarılar yer alıyor: “AB’nin ve ABD’nin tek taraflı uyguladığı yaptırımlara konu malların transit ticareti nedeniyle paydaş firmalarımız da etkilenmeye başlamıştır. Transit ticaret için tescil alınamamakta ve Gümrük Bilge Sistemi’nden ‘Dikkat bu eşya için beyan edilen çıkış/menşe ülkesi ve gideceği/varış ülkesi kapsamında işlem yapılamaz’ şeklinde uyarı alınmaktadır. Yanı sıra bazı firmaların Rusya’ya yönelik transit ticaretinde yasak kapsamı olmayan ancak döviz cinsinin ‘Euro’ olarak kullanıldığı bazı işlemlerde döviz bedelinin alıcının bankasına geri döndüğü AB’nin uyguladığı bankacılık sistemi teknik engeline takıldığı bilgileri gelmektedir. Söz konusu sıkıntılar Gümrükler Genel Müdürlüğü’ne iletilmiş ve halen sorunun çözümü adına iletişimimiz sürmektedir. Alınacak aksiyonlarda, müşavirliğimizce mail ekinde yer verdiğimiz listeler muhteviyatı ürünlerin Rusya ve Belarus ülkelerine transit ticaretinde firmanızca alınacak aksiyonlarda dikkate alınması gerektiğini mütalaa ediyoruz.”
3 milyar dolarlık ‘transit’ tehlikeye girmiş olabilir
Peki Türkiye’nin Rusya’ya transit ihracatı ne kadar? Transit ihracata yönelik toplulaştırılmış resmi bir istatistik veri yok. Ancak sektörden edindiğimiz bilgiler bu tutarın yaklaşık 3 milyar dolara ulaştığı yönünde. Zira savaş sonrası Türkiye-Rusya ticareti önemli bir ivme yakaladı. Bu ivmenin önemli bir kısmının da transit ihracat olduğu varsayılıyor. Rusya’ya artan ihracat hızı, genel ihracat içindeki Rusya’nın payındaki artış oranı da söz konusu verileri destekliyor. TÜİK verilerine göre, yaptırımlar öncesi döneme denk gelen 2021’de Türkiye’den Rusya’ya yapılan ihracat 5,3 milyar dolarken, söz konusu tutar 2022 yılında yüzde 43 artarak 7,6 milyar dolara çıktı. Aynı dönemde genel ihracat artış oranı ise yüzde 13 seviyelerinde kaldı. Öte yandan Rusya’nın Türkiye’nin genel ihracatındaki payı 2022’de, bir önceki yıla göre yüzde 30 artarak yüzde 3’e yükseldi. Bu şekilde Türkiye’nin ihracat pazarları arasında 8’inci sırada bulunan Rusya, Şubat 2023 itibariyle 5’inciliğe kadar çıktı. Yanı sıra savaş öncesi dönemde Rusya’nın en büyük 6’ncı büyük ticaret partneri olan Türkiye, geçen yıl 2’nci sıraya yükseldi. Türkiye-Rusya arasındaki ticaret hacmi 2021 yılında 32,9 milyar dolarken, geçen yıl Batı yaptırımları ve enerji fi yatlarındaki artışın da desteğiyle 64,9 milyar dolara kadar çıktı.
DOLAR ÖDEMELERİNDE AKSAKLIKLAR YAŞANIYOR
Rusya ile ihracatta ödemeler noktasında da sıkıntılar artıyor. EKONOMİ gazetesinin 6 Mart tarihli “Türkiye-Rusya ticaretine AB’den yaptırım tehdidi” haberinde, DEİK Türkiye Avrasya İş Konseyleri Başkanı Ruşen Çetin, Batı’nın Türkiye’yi de yaptırımların içine almaya çalıştığını söylerken, bankalar ve ödemeler noktasında yeni müeyyideler gelebileceği yönünde bir tahminde bulunmuştu. Sahadan aldığımız bilgilere göre bu noktada da birtakım zorluklar yaşanmaya başladığı yönünde. Rusya’ya ihracat yapan bazı firmalar, yaklaşık 2 haftadır bu ülkeden dolar alacaklarını tahsil edemediklerini, Rus müşterileri ile tahsilatı TL ya da ruble şeklinde çözmek için alternatifler geliştirmeye başladıklarını dile getiriyor.
Transit konteyner yüklemeye Rusya dopingi
Türkiye üzerinden Rusya’ya artan transit taşımalar, limanlardaki elleçleme rakamlarına da yansıdı. Denizcilik Genel Müdürlüğü’nün verilerine bakıldığında, 2022 yılında Rusya’ya ve bu ülkeye ticarette önemli bir güzergah olan Gürcistan’a yapılan transit konteyner yüklemelerindeki artış dikkat çekti. Türkiye limanlarında yüklemesi yapılan transit konteynerlerin ülkeler bazında dağılımı incelendiğinde, 2021 yılında 9. sırada olan Rusya’nın 2022 yılında 5. sıraya, 2023 yılının ilk iki ayında ise 2. sıraya yükseldiği görülüyor. 2021 yılında 4. sıradayken 2022’de 1. sıraya yükselen Gürcistan, 2023’ün ilk iki ayında da liderliği korudu. Buna göre, denizyolu transit taşımalarında 2022 yılında 6.4 paya sahip olan Rusya, 2023’ün ilk iki ayında bu payı 10.8’e çıkardı. Gürcistan ise 2022’de 8.7 olan payını 2023’ün ilk iki ayında yüzde 14,5’e yükseltti.
