EKONOMİ/İSTANBUL
Sermaye Piyasası Kurulu geçen yıl kasımda yatırım fonlarında manipülasyonu ve fonlar üzerinden yapay fiyat oluşumları önlemek için getireceğini duyurduğu düzenlemeyi geçen haftanın son günü duyurdu. SPK özellikle serbest fonları temel alan düzenlemesiyle yatırım fonlarına ilişkin kuralları baştan aşağı değiştirdi. Değişiklikle tek bir hissede yoğunlaşmanın önüne geçilmesi hedeflenirken, fiili dolaşım sınırı, fon yönetici sayısına göre serbest fon kurma kuralının yanı sıra portföy yönetim şirketlerine sermaye artırım şartı ile sermaye büyüklüğü düzenlemeleri getirildi. Yatırım fonlarına bu düzenlemeye uyum için belli bir süre de tanınıyor.
Tek hissede portföy değeri kuralı
SPK’nın 28 Ağustos tarihli kararıyla getirilen yeni düzenlemeye göre serbest fonlara iki yeni kural geliyor. Düzenlemeye göre bir serbest fonun portföy değerinin yüzde 5’inden fazlasını oluşturan sermaye piyasası araçlarının toplamı fonun portföy değerinin yüzde 20’sini aşamayacak. Bu tek bir varlığa fonun en fazla yüzde 5 yatırım yapabileceği anlamına gelmiyor fonda yüzde 5’i aşan bütün pozisyonlar için belirlenen alan fonun değerinin yüzde 20’si ile sınırlandırılıyor. Uzmanların verdiği örnek bu kuralı şöyle açıklıyor: 1 milyar TL büyüklüğünde bir serbest fon A hissesinde yüzde 12, B hissesinde yüzde 8, diğer varlıklarının her biri ise yüzde 5 veya altında ise hesaba girmiyor. A ve B hissesinin toplamı yüzde 20 olduğu için portföy sınırına uygun ancak bir diğer hissenin ağırlığı yüzde 5’ten yüzde 5,1’e çıktığı anda sınır aşılacak. Uzmanlara göre artık 5 hisseden oluşan ve her birine yüzde 20 ağırlık veren serbest fonlar artık mümkün olmayacak ancak tek bir hissede yüzde 20 veya iki hissede yüzde 10’ar pozisyon alınması teorik olarak mümkün olabilir. Kural yüksek pozisyonları yasaklamıyor ancak yüzde 20 ile alanı sınırlandırıyor.
Halka açıklık oranına göre alım sınırı
İkinci en önemli değişiklik ise halka açık bölümde yani fiili dolaşımdaki paylar üzerinde ne kadar fonun alım yapabileceğini düzenliyor. Buna göre şirketin fiili dolaşım oranı yüzde 25’in altındaysa tek serbest fon bu hisseyi yüzde 8 oranında taşıyabilecek, aynı yönetici ve kurucuya ait tüm fonların bu hissedeki yatırımı yüzde 16’yı aşamayacak. Aynı şekilde şirketin fiili dolaşım oranı yüzde 25-50 arasında ise yüzde 6 tek fonda aynı kurumun fonlarında yüzde 12’ye kadar alınabilecek, halka açıklık oranı yüzde 50-75 arasıyla oranlar yüzde 4 ve yüzde 8’e gerileyecek. Yüzde 75’in üzerinde halka açıklık oranı varsa serbest fonda yüzde 2 aynı kurumun fonlarında yüzde 4 taşınabilecek bu hisse.
Bu kuralda en önemli istisna BİST30 hisselerine verildi. Ayrıca endeks fonları, borsa yatırım fonları ve kamu bağlantılı ihraççılar sınırlamaların dışında kalacak.
Ünvanında döviz, yabancı, para piyasası ve kısa vadeli bulunan serbest fonlara da bu sınırlama olmayacak. BİST30’a girmek artık şirketler için çok daha değerli bir hale gelmiş durumda.
Hakim ortaksa sınır daha da düşüyor
Tüm bunların yanı sıra eğer serbest fon yatırımcılarının hakim olduğu şirkete yönelik bir sınırlama daha getiriliyor. Fon yatırımcının kontrol ettiği şirketin paylarında tek serbest fon için fiili dolaşımın yüzde 1’i, aynı yönetici ve kurucuya ait tüm fonlar için yüzde 2 sınır olacak. Sınır sadece hisse için de değil ihraççının tüm enstrümanlarını kapsayacak şekilde genişletildi. Hisselerin yanı sıra serbest fonların diğer yatırım araçlarına yönelik de sınırlamalar yeni yönetmelikte yer alıyor. Serbest fon tek bir ihraççının tedavüldeki borçlanma araçlarının yüzde 10’undan fazlasını alamayacak, sınır yönetim sözleşmesine dayalı kira sertifikalarında yüzde 10, diğer kira sertifikalarında ise yüzde 25 olacak.
Yönetici sayısına göre fon kurma şartı
Portföy yöneticileri yeni dönemde çok daha önemli konumda. Buna göre portföy yönetici sayısı kurulabilecek serbest fon sayısında etkili olacak, önceki dönemde özel fonlar hariç serbest fon sayısı yöneticilerin üç katına kadar çıkabiliyordu şimdi serbest fonların toplam sayısı şirkette istihdam edilen portföy yöneticisi sayısını aşamayacak. Yani 5 yöneticisi varsa şirketin eskiden 15 serbest fon kurabilirken şimdi özel fonlar dahil en fazla 5 serbest fon ihraç edebilecek. Bu kural yeni ve sonuçlanmamış başvurularda 29 Ağustos 2026’dan itibaren devreye girecek, mevcut şirketlerin 30 Haziran 2029’a kadar bu kurala uyum göstermesi gerekiyor. Ayrıca her fon için biri sorumlu en az iki portföy yöneticisi görevlendirilecek, bir yönetici 1 Ocak 2029’dan itibaren en fazla 10, 1 Ocak 2031’den itibaren ise en fazla 7 fonda görev alabilecek. Girişim sermayesi yatırım fonları ve gayrimenkul yatırım fonları bu hesabın dışında tutuluyor.
Büyük işlemlere genel müdür onayı
Yeni düzenleme büyük pozisyon değişimlerinde genel müdür onayını da şart koşuyor. Buna göre bir aracın son 30 gündeki ortalama değeri, aynı dönemdeki ortalama fon portföy değerinin yüzde 5’i veya üzerindeyse o araca ilişkin her alım ve satım kararının dayanağı olan araştırma ve analiz belgeleri genel müdür onayına sunulacak. Belgeler en az beş yıl saklanacak. İlk onaydan sonra sorumlu yönetici, yatırımın değeri, karşı taraf riski ve yoğunlaşması hakkında en geç 15 günde bir rapor verecek.
PYŞ’lere yeni sermaye sınırı
Portföy yönetim şirketlerine sermaye şartı da yeni düzenlemeye girdi. Buna göre 2027 yılı için geniş yetkili portföy yönetim şirketlerinin başlangıç ve asgari ödenmiş sermayesi 500 milyon TL, faaliyetleri sınırlı şirketlerin sermayesi 250 milyon TL olarak belirlendi. Rehberdeki ayrı bir hükme göre aylık ortalama kolektif portföyün yüzde 50’den fazlası serbest fonlardan oluşuyorsa kapsamdaki şirket çıkarılmış sermayesini yüzde 10 nakit artırmak için yılsonunu takip eden 20 iş günü içinde SPK’ya başvuracak. İlk kontrol 2026 yılsonunda yapılacak.
Daha fazla şeffaflık adına TEFAS’a açıklamalar sıklaşacak
Yönetmelik daha fazla şeffaflık adına TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Dağıtım Platformu) açıklamalarını da sıkılaştırıyor. Önceden aylık açıklanan portföy dağılım raporları yeni dönemde haftalık açıklanacak. Bunun yanı sıra bir yatırımcının TEFAS’taki bir fonda payı yüzde 30, 40, 50, 60, 70, 80 veya 90 eşiklerinden birine ulaştığında ya da bu eşiklerin altına indiğinde yatırımcının kimliği ve oranı MKK tarafından KAP’ta açıklanacak. Serbest fonların yatırım yaptığı diğer yatırım fonları yatırımlarına da sınır geldi. Fon sepeti serbest fonlar dışındaki serbest fonlar, diğer fonların katılma paylarına portföylerinin en fazla yüzde 15’i kadar yatırım yapabilecekken tek bir fona yatırımı ise yüzde 10’u aşmayacak şekilde gerçekleşecek. TEFAS’ta işlem görmeyen ve unvanında özel bulunmayan serbest fonlardaki yatırımcı sayısı sınırı da 10’dan 50’ye çıkarıldı. Bu tarz fonlarda kontrol 31 Aralık 2026’da başlayacak.
Teminat için BİST30 kullanılacak
Serbest fonların para piyasası işlemleri ve borçlanma araçları işlemleri fon portföyünün yüzde 20’si ile sınırlandırılıyor. Ve artık borsa dışı repo işlemlerine hisse dayanağı olarak sadece BİST30 hisseleri kullanılabilecek. Ters repo teminatı en az yüzde 105 olacak, belirli güvenli varlıklarda yüzde 100 uygulanabilecek, kurucuyla ilişkili tarafların ihraçları teminata konu araçların yüzde 25’ini aşmayacak. Uzmanlara göre böylece düşük dolaşımlı hisseyi teminat yaparak kaldıraç modeli de böylece sona erecek. Öte yandan katılım fonları hariç para piyasası fonlarının portföylerinin en az yüzde 10'u devlet iç borçlanma senetleri veya Hazine'nin Varlık Kiralama Şirketi tarafından ihraç edilen kira sertifikalarına yönlendirilecek. Para piyasası fonlarında toplam mevduat ve katılma hesabı sınırı yüzde 50 olarak kalırken fonlar 31 Mart 2027’ye kadar bu kurallara uyacak.
