ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan süreç, küresel enerji piyasalarında zincirleme bir fiyat şokunu tetikledi. Ham petrol fiyatlarının kısa sürede 70 dolar seviyesinden 100 doların üzerine tırmanması, akaryakıt piyasasında da hızlı bir yansımaya neden oldu. Veriler, savaşın başladığı 28 Şubat’tan bu yana en az 95 ülkede benzin fiyatlarının yükseldiğini ortaya koyuyor. Küresel ortalama fiyat aynı dönemde litre başına 1,2 dolardan 1,4 dolara yükselirken, bazı ülkelerde artış çok daha sert gerçekleşti.
Fiyat artışları homojen değil
Bu süreçte küresel benzin piyasasında dikkat çeken en önemli unsur, fiyat hareketinin homojen olmaması oldu. Aynı petrol şoku, ülkelerin ekonomik yapısına göre farklı sonuçlar doğurdu. Bir tarafta fiyatların kısa sürede katlandığı gelişmekte olan ülkeler, diğer tarafta ise zaten yüksek olan ancak yeni zirveleri test eden Avrupa ve Asya piyasaları öne çıktı.
En büyük artış Asya ülkelerinde Savaş sonrası en sert fiyat artışları, enerji ithalatına bağımlı ekonomilerde görüldü. Özellikle Güneydoğu Asya ve Afrika’da fiyatlar kısa sürede sıçradı. *Myanmar’da benzin fiyatları yaklaşık yüzde 100 artarak iki katına çıktı.
● Filipinler’de artış yüzde 71,6’ya ulaştı.
● Malezya’da yüzde 52,4 fiyat artışı oldu.
● Avustralya’da yüzde 46,5 fiyat artışı görüldü
● Birleşik Arap Emirlikleri’nde yüzde 40,8 oranında artış kaydedildi. Bu ülkelerde sadece oranlar değil, fiyat seviyeleri de hızla yukarı çıktı. Örneğin Kamboçya’da litre fiyatı birkaç hafta içinde 1,11 dolardan 1,32 dolara yükselirken, Vietnam’da fiyatlar yüzde 50’ye yakın artışla 1 dolar bandına dayandı.
Bu sert yükselişlerin arkasında, söz konusu ülkelerin enerji ithalatına bağımlı olması ve fiyat şoklarını dengeleyecek mali alanlarının sınırlı kalması yatıyor. Kur baskısı ve zayıf kamu maliyesi, petrol fiyatlarındaki artışın doğrudan pompaya yansımasına neden oldu.
Gelişmiş ülkelerde fiyat daha pahalı
Buna karşılık mutlak fiyat seviyelerine bakıldığında tablo tersine dönüyor. En pahalı benzin, vergi yükünün yüksek olduğu gelişmiş ekonomilerde satılıyor. 30 Mart itibarıyla litre bazında en yüksek fiyat Hong Kong’da 4,10 dolara ulaştı. Bu seviye, küresel ortalamanın neredeyse üç katına işaret ediyor. Onu Malawi 2,85 dolar ile izlerken, Avrupa’da Hollanda 2,73 dolar, Danimarka 2,66 dolar ve Almanya 2,42 dolar seviyeleriyle öne çıktı. Fransa ve Belçika gibi ülkelerde de fiyatlar 2,2 doların üzerinde seyretti.
Avrupa’daki bu yüksek fiyatların temel nedeni petrol maliyetinden çok vergi politikaları olarak öne çıkıyor. ÖTV ve karbon vergileri, ham petrol fiyatlarındaki artışı katlayarak tüketiciye yansıtıyor. Bu nedenle Avrupa, küresel kriz dönemlerinde her zaman en pahalı akaryakıt piyasalarından biri olmaya devam ediyor.
ÜRETİCİ ÜLKELER FİYAT DALGASININ DIŞINDA KALDI
Petrol üreticisi ülkeler bu dalgadan büyük ölçüde ayrıştı. Libya, İran ve Venezuela gibi ülkelerde benzin fiyatları litre başına birkaç sent seviyesinde kalmaya devam etti. Bu durum, güçlü sübvansiyon mekanizmaları ve yerli üretimin etkisini bir kez daha ortaya koydu.
TÜRKİYE’DE FİYAT ARTIŞI % 10’A YAKIN
Türkiye cephesinde ise daha sınırlı bir hareket gözlendi. Türkiye’de benzin fiyatları söz konusu dönemde yaklaşık yüzde 9,4 oranında arttı. Mart sonu itibariyle benzin fiyatı 1.41 dolar civarında olurken, motorin 1.,66 dolardan satıldı. (7 Nisan itibarıyla İstanbul'da benzin 62.45 - 62.60 TL, motorin ise 77.30 - 77.50 TL civarında satıldı.) Bu artış, küresel ortalamanın altında kalsa da, petrol fiyatlarının yüksek seyrini koruması durumunda önümüzdeki dönemde yeni zam risklerini gündemde tutuyor. İran savaşı sonrası oluşan tablo, küresel akaryakıt piyasasında ayrışmaya işaret ediyor. Gelişmekte olan ülkeler fiyat artışını en sert hisseden grup olurken, Avrupa ve Asya’nın gelişmiş ekonomileri mutlak fiyat seviyelerinde zirveye yerleşti. Petrol üreticisi ülkeler ise sübvansiyonlar sayesinde bu dalgadan görece sınırlı etkilendi. Bu da gösteriyor ki, artık akaryakıt fiyatları sadece petrol arzıyla değil, ülkelerin ekonomik yapısı ve politika tercihleriyle şekilleniyor.
